روایت تاریخ سنگ مزار امام رضا(ع)
قائم: آن چه از منابع تاریخی برمی آید نشان داده است در طول تاریخ صندوق ها و ضریح هایی بر روی قبر مطهر ایشان نصب شده است، اما به نظر می آید تا دوره پهلوی اول سنگ قبری بر مزار ایشان وجود نداشته است.
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، رییس پژوهشکده امام رضا(ع) در بنیاد پژوهش های اسلامی آستان قدس رضوی ضمن اشاره به پیشینه صندوق ها و سنگ مزار امام هشتم(ع) اظهار داشت: در طول تاریخ، بر روی مزار مطهر امام رضا(ع) صندوق ها و ضریح های مختلفی نصب شده است، اما بنظر می رسد تا دوره پهلوی اول سنگ قبری بر مزار ایشان وجود نداشته و تنها صندوق و ضریح بر روی آن قرار داشته است.
بنابر روایت شیعه نیوز، رضا نقدی، در رابطه با پیشینه مزار امام رضا(ع) اظهار نمود: آن چه از منابع تاریخی برمی آید نشان میدهد در طول تاریخ صندوق ها و ضریح هایی بر روی قبر مطهر ایشان نصب شده است، اما بنظر می رسد تا دوره پهلوی اول سنگ قبری بر مزار ایشان وجود نداشته است.
وی در جواب این پرسش که چرا مزار امام سنگ قبر نداشته است، توضیح داد: نخست این که شهرت و جایگاه امام رضا(ع) به اندازه ای بوده که نیاز به نصب سنگ قبر بر روی مزار ایشان احساس نمی شده است. دوم آنکه خیلی از بزرگان و شخصیت های مشهور قبل از دوره تیموری نیز بر روی مزار خود تنها خرپشته یا صندوق داشته اند و از دوره صفویه به بعد است که ضریح، محجر و تعویض صندوق های مطهر بر روی سرداب حضرت انجام شده است.
رئیس پژوهشکده امام رضا(ع) در رابطه با قدمت سرداب مزار امام رضا(ع) اظهار داشت: قدیمی ترین گزارش در رابطه با وجود سرداب به قرن چهارم هجری مربوط می شود. در کتاب «عیون اخبار الرضا» اثر شیخ صدوق آمده است که هنگام دفن امام رضا(ع)، قبر آن حضرت هفت پله پایین تر از سطح زمین حفر شد.
نقدی، در مورد اولین صندوق نصب شده بر مزار امام اظهار داشت: معین نیست از زمان دفن امام رضا(ع) تا نیمه دوم قرن چهارم هجری صندوق یا ضریحی بر روی مزار آن حضرت وجود داشته یا نه؛ با این وجود، با عنایت به رونق زیارت و سکونت شیعیان و سادات در پیرامون مزار و نیز وجود قبر هارون الرشید در کنار آن، بنظر می رسد صندوق هایی بر روی این قبور وجود داشته است.
وی افزود: در قرن چهارم هجری با افزایش جمعیت شیعیان و سادات موسوی در اطراف مزار امام، زیارت رونق بیشتری یافت. در همین دوره رقابتی میان طرفداران حکومت عباسی و اهل سنت با شیعیان در رابطه با نصب صندوقی بر قبر هارون الرشید شکل گرفت. در نیمه دوم قرن چهارم کوشش برای نصب صندوق بر قبر هارون با مخالفت شیعیان مواجه گردید، هرچند بنظر می رسد بعدها این صندوق نصب شده باشد.
این پژوهشگر با اعلان اینکه یکی از صندوق های مشهور مزار امام رضا(ع) در قرن ششم هجری نصب شده است، اظهار نمود: این صندوق که پوششی از نقره داشته به «صندوق انوشیروان مجوسی» مشهور است. انوشیروان زردشتی، فرستاده خوارزمشاه به دربار سلطان سنجر سلجوقی، در راه سفر خود به مرو به حرم رضوی مشرف شد و بنا بر نقل منابع از بیماری برص شفا یافت. او به عنوان نذر، این صندوق را بر مزار امام قرار داد و اموالی را نیز بر آن وقف کرد.
نقدی اضافه کرد: این صندوق تا دوره صفویه باقی بود تا این که شاه عباس اول صفوی در سال ۱۰۲۲ هجری قمری صندوق جدیدی بر مزار مطهر نصب کرد که به «صندوق طلایی شاه عباسی» معروف شد. ارکان این صندوق از چوب فوفل تولید شده و سطح آن با ورقه های طلا منبت کاری شده بود. همینطور کتیبه هایی از آیات قرآن کریم به خط علیرضا عباسی بر آن نقش بسته و نام شاه عباس به عنوان اهداکننده در آن درج شده بود.
وی در ادامه اشاره کرد: در دوره پهلوی اول و در زمان نیابت تولیت محمدولی خان اسدی (۱۳۰۵ تا ۱۳۱۴ خورشیدی)، به اشاره پهلوی اول تصمیم گرفته شد صندوق شاه عباسی در محفظه ای شیشه ای نگهداری شود، اما هنگام جابه جایی، به علت فرسودگی، صندوق از هم فرو پاشید و امروزه کتیبه های طلایی آن در موزه حرم رضوی نگهداری می شود.
رئیس پژوهشکده امام رضا(ع) افزود: بعد از آن صندوقی از مرمر سفید با سنگی موسوم به «لیمویی سبز یشم نما» که از معادن شاندیز استخراج شده بود ساخته و در دیماه سال ۱۳۱۱ بر روی سرداب امام نصب گردید. هزینه تهیه و صیقل این سنگ را حسین حجارباشی زنجانی، از خادمان کشیک سوم آستان قدس، تقبل کرده بود. این صندوق از ۱۴ قطعه سنگ تشکیل شده و ابعادی حدود دو متر طول، ۱٫۶ متر عرض و نزدیک به یک متر ارتفاع داشت. ضخامت برخی قطعات آن به اندازه ای بود که نور از آن عبور می کرد. این صندوق مرمرین تا دیماه سال ۱۳۷۹ و هم زمان با تعویض ضریح «شیر و شکر» بر روی مزار مطهر قرار داشت و در آن زمان برچیده شد.
نقدی افزود: در سالیان بعد، مضجعی از مرمر سبز(سنگ یشم) برای مرقد مطهر امام رضا(ع) طراحی و ساخته شد. مرمر سبز یا سنگ یشم در فرهنگ ایرانیان از قداست ویژه ای برخوردار می باشد و در باورهای قدیمی خاصیت دفع برخی بیماری ها مانند برص و نیز محافظت در مقابل صاعقه برای آن ذکر شده است. معادن این نوع سنگ خیلی محدود است و معمولا حجم سنگ استخراجی در آنها کم است؛ ازاین رو بیشتر در اماکن مذهبی یا برای ساخت تسبیح و قطعات زینتی استفاده می شود.
وی با اعلان اینکه تهیه سنگ مرمر سبز در ابعاد بزرگ خیلی دشوار است، خاطرنشان کرد: برای ساخت سنگ مزار امام رضا(ع) نیز جست وجوی فراوانی انجام شد. در طرح اولیه قرار بود مضجع از دو قطعه سنگ ضخیم ساخته شود؛ ازاین رو چندین غوله سنگ مرمر از معادن مختلف تهیه شد، اما بعد از انتقال به مشهد و انجام برش ها مشخص شد امکان تهیه قطعات سنگ با ابعاد بزرگ و متناسب با طرح وجود ندارد. به این علت طرح اولیه تغییر پیدا کرد و استفاده از قطعات کوچک تر در دستور کار قرار گرفت.
رئیس پژوهشکده امام رضا(ع) در بنیاد پژوهش های اسلامی آستان قدس رضوی افزود: در نهایت غوله ای از سنگ مرمر سبز به وزن حدود ۳۵ تن از معدن توران پشت یزد تهیه و برای برش و آماده سازی به کارخانه سنگ بری اصغر نعیم آبادی منتقل شد. طراحی و اجرای این سنگ به رضا دیشیدی، از معماران باسابقه آستان قدس رضوی، واگذار شد.
نقدی، در رابطه با نحوه دستیافتن به تناسبات مناسب در تهیه سنگ مرقد امام رضا(ع) اظهار داشت: هندسه طرح بر پایه یک شش ضلعی با ضلع ۱٫۰۷ متر انتخاب گردید و سایر ابعاد سنگ بر مبنای نسبت های هندسی این شش ضلعی، همچون نسبت ۱ و √۳ و مضارب آن تعیین شد. در چهار گوشه سنگ نیز چهار ستون تعبیه شده که نمادی از استواری و پایداری طرح به شمار می آید.
وی افزود: بعد از تصویب طرح، اجرای حجاری به بابک مسعودی زنجانی واگذار شد و این اثر با رعایت اصول سنتی حجاری و با این وجود با سودجستن از روشهای فنی جدید اجرا شد. انجام این کار حدود دو سال به طول انجامید. خطاطی کتیبه های بدنه و رویه سنگ به خط ثلث توسط سیدمحمد حسینی موحد انجام شد و کتابت اشعار فارسی آن به خط نستعلیق توسط محمدعلی شریعتی سرابی صورت پذیرفت.
این پژوهشگر با اعلان اینکه در رویه سنگ مضجع، حاشیه ای بشکل محراب و لچک با نقوش ترنج، اسلیمی و گل وبرگ طراحی شده است، خاطرنشان کرد: در بین نقوش گفته شده این عبارت حک شده است: «بسم الله الرحمن الرحیم هذا هو المرقد الشریف الامام التقی النقی الشهید الصدیق وارث انبیاء و المرسلین ثامن الائمه المعصومین من خاندان رسول رب العالمین سیدنا و مولانا ابی الحسن الرضا علی بن موسی بن جعفر بن محمد بن علی بن الحسین بن ابی طالب صلوات الله علیهم اجمعین ولد بالمدینه یوم ۱۱ ذی القعده عام ۱۴۸ هجری و استشهد بطوس فی آخر سنه ۲۰۳ و قد جدد هذا المضجع المطهر عام ۱۴۱۸».
نقدی با اعلان اینکه خطوط و نقوش برجسته روی سنگ از فلز مس تولید شده است، اظهار داشت: فلز مس بعد از طلاکاری بر روی سنگ نصب شده و ترکیب رنگ سبز مرمری سنگ با تزئینات طلایی جلوه ای چشم نواز پدید آورده است. همینطور در کتیبه مستطیل شکل بالای سر مبارک، آیات ۲۷ و ۲۸ سوره مبارکه فجر آمده: «یا أیتها النفس المطمئنه ارجعی الی ربک راضیه مرضیه، فادخلی فی عبادی وادخلی جنتی»، در سمت پیش روی مبارک، بخشی از آیه ۳۳ سوره احزاب کتیبه حک شده است: «إنما یرید الله لیذهب عنکم الرجس أهل البیت و یطهرکم تطهیراً».
وی اضافه کرد: در پشت سر مبارک آیات ۸۰ و ۸۱ سوره صافات آمده است: «کذلک نجزی المحسنین إنه من عبادنا المؤمنین» و در قسمت پایین پای مبارک نیز آیه ۵۹ سوره نساء نقش بسته است: «یا أیها الذین آمنوا أطیعوا الله و أطیعوا الرسول و أولی الأمر منکم». در نمای پاکار اطراف سنگ مضجع نیز تلفیقی از نقش بازوبندی و شمسه های هشت ضلعی طراحی شده و اشعاری از عارف نامدار عبدالرحمن جامی با خط نستعلیق در این قاب ها حجاری شده است: «سلام علی آل طه و یاسین، سلام علی آل خیر و النبیین، سلام علی روضه حل فیها، امام یباهی به الملک و الدین، اگر خواهی آری به کف دامن او، برو دامن از هرچه جز اوست برچین، علی بن موسی الرضا کز خدایش رضا شد، لقب چون رضا بودش آیین، ز فضل و شرف بینی او را جهانی، اگر نبودت تیره چشم جهان بین، شه کاخ عرفان گل شاخ احسان، در درج امکان مه برج تمکین». این اشعار در ترنج های بازوبندی کتابت شده است.
رئیس پژوهشکده امام رضا(ع) در بنیاد پژوهش های اسلامی آستان قدس رضوی افزود: در شمسه های هشت گوشه نیز کلمات «یا رحمن» و «یا رحیم» حجاری شده است و در چهار گوشه نیز نام مبارک «علی» به شکل مثنی نقش بسته است.
رئیس پژوهشکده امام رضا(ع) در بنیاد پژوهش های اسلامی آستان قدس رضوی در رابطه با سنگ مضجع فعلی امام رضا(ع) اظهار داشت: سنگ سبز مضجع رضوی به شکل یکپارچه و با ابعاد تقریبی ۰٫۹۷ × ۱٫۸۵ × ۱٫۰۷ متر و وزنی در حدود ۳۶۰۰ کیلوگرم تولید شده و روز پنجشنبه ۱۴ ذی القعده سال ۱۴۲۱ هجری قمری طی مراسمی با حضور رهبر معظم انقلاب اسلامی بر مرقد مطهر نصب شده است. گفتنی است که در طول تاریخ، بر روی صندوق ها و سنگ مزار امام رضا(ع) صندوق پوش های نفیس و ارزشمندی نیز قرار داشته که هر یک جلوه ای از هنرهای وابسته به حرم مطهر رضوی را بازتاب می دهند.
بطور خلاصه، این صندوق از ۱۴ قطعه سنگ تشکیل شده و ابعادی حدود دو متر طول، ۱٫۶ متر عرض و نزدیک به یک متر ارتفاع داشت. این پژوهشگر با اشاره به اینکه در رویه سنگ مضجع، حاشیه ای بشکل محراب و لچک با نقوش ترنج، اسلیمی و گل وبرگ طراحی شده است، اشاره کرد: در میان نقوش گفته شده این عبارت حک شده است: بسم الله الرحمن الرحیم هذا هو المرقد الشریف الامام التقی النقی الشهید الصدیق وارث انبیاء و المرسلین ثامن الائمه المعصومین من خاندان رسول رب العالمین سیدنا و مولانا ابی الحسن الرضا علی بن موسی بن جعفر بن محمد بن علی بن الحسین بن ابی طالب صلوات الله علیهم اجمعین ولد بالمدینه یوم ۱۱ ذی القعده عام ۱۴۸ هجری و استشهد بطوس فی آخر سنه ۲۰۳ و قد جدد هذا المضجع المطهر عام ۱۴۱۸. وی افزود: در پشت سر مبارک آیات ۸۰ و ۸۱ سوره صافات آمده است: کذلک نجزی المحسنین إنه من عبادنا المؤمنین و در قسمت پایین پای مبارک نیز آیه ۵۹ سوره نساء نقش بسته است: یا أیها الذین آمنوا أطیعوا الله و أطیعوا الرسول و أولی الأمر منکم.
منبع: قائم
این مطلب را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان قائم در مورد این مطلب