توفیق الهی جایگزین اراده انسان نیست
به گزارش قائم، توفیق خداوند در مقابل اراده و تلاش انسان قرار ندارد؛ بلکه در امتداد اختیار اوست. انسان باید با اراده خود مقدمات انجام کار خیر را فراهم آورد و وظیفه اش را تا حد توان انجام دهد، اما نتیجه و تحقق نهائی آنرا از خداوند بخواهد.
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، پاسخ به سؤالِ یک پرسشگر از مرکز ملی پاسخگوئی به سوالات دینی ارایه شده است:
پرسش:
اگر فردی به سبب دیر خوابیدن نتواند برای نماز شب یا نماز بامداد اول وقت از خواب بیدار شود، آیا باید این محرومیت را «عدم توفیق الهی» دانست؟ یا این که بیدار نشدن او پیامد طبیعی عواملی است که خودش با اختیار و انتخاب خویش به وجود آورده است؟
به طور کلی، توفیق الهی چه ارتباطی با اراده و اختیار انسان دارد؟ آیا توفیق مقرر است جای تصمیم گیری و تلاش انسان را بگیرد یا این که زمانی معنا پیدا می کند که فرد ابتدا خودش برای رسیدن به هدف تلاش نموده باشد؟
پاسخ:
رابطه میان «توفیق الهی» و «اختیار انسان» از موضوع هایی است که امکان دارد ذهن مؤمنان را به خود مشغول کند. برای مثال، فردی که به سبب سستی از نماز شب یا نماز بامداد بازمی ماند، امکان دارد از خود بپرسد آیا خداوند به او توفیق نداده است یا این که رفتار و انتخاب های خودش سبب این محرومیت شده اند؟
برای پاسخ دقیق به این پرسش باید جایگاه تلاش انسان و یاری خداوند را از یکدیگر تفکیک و با این وجود ارتباط آنها را نیز روشن کرد. قرآن کریم، بخصوص در آیه ۸۸ سوره «هود»، این رابطه را به روشنی بیان کرده است. این مساله را میتوان در سه نکته توضیح داد.
نکته اول؛ محرومیت از عبادت همیشه یک علت ندارد
برای بررسی علت بیدار نشدن از خواب و از دست دادن نماز شب یا نماز صبح، باید فاکتورهای مؤثر را به دو گروه اصلی تقسیم کرد.
الف) عوامل مادی و جسمانی
برخی عوامل بطورکامل طبیعی هستند و انسان در ایجاد یا کنترل آنها نقش دارد. خوردن غذای زیاد یا سنگین در شب، نداشتن فاصله مناسب میان شام و خواب، بی نظمی در برنامه روزانه و نداشتن نظم کافی در ساعت خواب می توانند موجب سنگین شدن خواب شوند و بیدار شدن را دشوار کنند.
«دیر خوابیدن» نیز یکی از مهم ترین عوامل مادی دراین خصوص است؛ برای اینکه فرد با انتخاب زمان خواب نامناسب، زمینه بیدار نشدن خود برای نماز شب یا نماز بامداد را فراهم می آورد.
ب) عوامل روحی و معنوی
دسته دوم به وضعیت معنوی و درونی انسان مربوط می شود. در آموزه های دینی، «گناه» یکی از عواملی معرفی شده که می تواند انسان را از توفیق عبادت محروم کند.
برای نمونه، حضرت امیرالمؤمنین مقابل السلام در جواب فردی که از نخواندن نماز شب شکایت کرده بود، فرمودند: «گناهانت تو را مقید کرده است.» (۱)
ضعف ایمان و اراده (۲) و غفلت از معرفت و یاد خداوند (۳) نیز همچون عواملی هستند که می توانند مانع بهره مندی انسان از توفیق های معنوی شوند.
نکته دوم؛ توفیق خداوند در طول اختیار انسان قرار دارد
نباید رابطه توفیق و اختیار را به صورت انتخاب یکی از این دو تصور کرد؛ یعنی این که یا انسان اختیار دارد یا خداوند به او توفیق می دهد. این دو مفهوم در مقابل یکدیگر نیستند، بلکه مکمل یکدیگرند و در یک رابطه طولی قرار می گیرند.
به بیان ساده تر، توفیق الهی جای تلاش انسان را نمی گیرد، بلکه به تلاش وی در رسیدن به نتیجه کمک می نماید. آیه ۸۸ سوره «هود» به خوبی این حقیقت را نشان می دهد؛ جایی که حضرت شعیب مقابل السلام می فرماید:
«من جز اصلاح – تا آنجایی که توانایی دارم - نمی خواهم؛ و توفیق من، جز به خدا نیست؛ بر او توکل کردم و به طرف او بازمی گردم.» (۴)
در این آیه، دو نکته در کنار یکدیگر قرار گرفته است:
الف) استفاده از همه توان برای تلاش
عبارت «ما استطعت» به این معناست که انسان باید در حد توان خود برای رسیدن به هدف تلاش کند. اگر هدف، بیدار شدن برای نماز است، فرد نیز باید مقدمات لازم را فراهم کند؛ بعنوان مثال بموقع بخوابد، برنامه خواب منظمی داشته باشد و عواملی را که سبب سنگینی خواب می شوند، کم کند.
ب) نتیجه غائی به توفیق الهی وابسته است
عبارت «وما توفیقی إلا بالله» نشان میدهد که موفقیت غائی انسان تنها به توان و تلاش خودش وابسته نیست. حتی پیامبران نیز نتیجه غائی تلاش خودرا مستقل از خداوند نمی دانند.
انسان وظیفه دارد تلاش کند، اما به ثمر رسیدن تلاش او و فراهم شدن نتیجه مطلوب، نیازمند لطف و یاری خداوند است و این همان چیزی است که از آن با عنوان «توفیق» یاد می شود. (۵)
بنابراین توفیق الهی را باید یاری کننده تلاش انسان دانست، نه جایگزین آن. امام رضا مقابل السلام نیز در همین زمینه فرموده اند: «هر کسی از خدا توفیق بخواهد، اما کوشش نکند، خودرا مسخره کرده است.» (۶)
نکته سوم؛ چرا گاهی انسان از توفیق محروم می شود؟
طرح این پرسش امکان دارد ما را با مسئله جبر و تبعیض رو به رو کند؛ اما پاسخ را باید تا حد زیادی در رفتار و انتخاب خود انسان جست وجو کرد.
بر اساس آموزه های دینی، انسان با اختیار خود می تواند مرتکب گناه شود و بر آن اصرار کند یا این که مقدمات طبیعی موردنیاز برای رسیدن به یک هدف را نادیده بگیرد. بعنوان مثال، کسی که می خواهد برای نماز بامداد بیدار شود اما عمداً تا نیمه های شب بیدار می ماند، بخشی از زمینه محرومیت خودرا با انتخاب خویش به وجود آورده است.
تکرار انتخاب های ناصحیح نیز می تواند کم کم بر شخصیت و سبک زندگی انسان اثر بگذارد و او را از برخی مساعدت های الهی دور کند. بدین سبب سلب توفیق را نباید الزاماً نتیجه جبری بدانیم که از قبل برای انسان تعیین شده است؛ بلکه انتخاب های خود فرد نیز در آن نقش دارند.
آیه ۸۸ سوره «هود» نیز با کنار هم قرار دادن تلاش و توفیق، نشان میدهد که توفیق الهی در راه حرکت انسان معنا پیدا می کند. فردی که هیچ تلاشی برای رسیدن به هدف نمی کند، نمی تواند انتظار داشته باشد توفیق الهی جای کوشش او را پر کند.
از این رو، تقویت اراده، داشتن برنامه منظم، دوری از گناه و فراهم کردن مقدمات لازم می تواند زمینه بهره مندی بیش از توفیق الهی را فراهم آورد. قرآن کریم نیز می فرماید:
«و هر کسی تقوا پیشه کند، خداوند برای او راهی [برای نجات] قرار می دهد.» (۷)
نتیجه
توفیق الهی را نباید نقطه مقابل اختیار و تلاش انسان دانست. توفیق، به مفهوم یاری خداوند و فراهم شدن اسباب خیر است که در امتداد اراده و کوشش انسان تحقق پیدا می کند.
بنابراین، اگر شخصی عمداً دیر بخوابد و بنابراین نتواند برای نماز بامداد بیدار شود، نمی تواند تمام این محرومیت را به «عدم توفیق الهی» نسبت دهد؛ برای اینکه خودش با انتخاب زمان نامناسب برای خواب، یکی از عوامل اصلی این اتفاق را به وجود آورده است.
با این حال، انسان حتی بعد از انجام همه مقدمات نیز نباید خودرا مستقل از خداوند بداند؛ چونکه نتیجه بخش شدن تلاش ها و تحقق آثار آنها نیز در نهایت به اذن و یاری خداوند وابسته است.
نگرش درست اینست که انسان ابتدا وظیفه خودرا انجام دهد، موانع را برطرف کند، از گناه و غفلت فاصله بگیرد، برنامه ریزی و تلاش داشته باشد و در نهایت با توکل بر خداوند، توفیق الهی را نیز از او درخواست کند.
پی نوشت ها
۱. محمد بن یعقوب کلینی؛ الکافی؛ المحقق/ المصحح: علی اکبر غفاری و محمد آخوندی؛ چ 4، تهران: دارالکتب الإسلامیه، 1407 ق، ج 3، ص450.
۲. «إِنَّمَا یَسْتَأْذِنُکَ الَّذِینَ لَا یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْیَوْمِ الْآخِرِ وَارْتَابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِی رَیْبِهِمْ یَتَرَدَّدُونَ» (توبه: 45).
۳. «وَلَا تَکُونُوا کَالَّذِینَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْسَاهُمْ أَنْفُسَهُمْ ۚ أُولَٰئِکَ هُمُ الْفَاسِقُونَ» (حشر: 19).
۴. «... إِنْ أُرِیدُ إِلَّا الْإِصْلَاحَ مَا اسْتَطَعْتُ ۚ وَمَا تَوْفِیقِی إِلَّا بِاللَّهِ ۚ عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَإِلَیْهِ أُنِیبُ» (هود: 88).
۵. محسن قرائتی؛ تفسیر نور؛ تهران: مرکز فرهنگی درس هایی از قرآن، 1388 ش، ج 4، ص 110 ـ 111.
۶. محمدباقر مجلسی؛ بحار الانوار؛ چ 2، بیروت: مؤسسه الوفا، 1403 ق، ج 78، ص 356.
۷. «وَمَنْ یَتَّقِ اللَّهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا» (طلاق: 2).
منبع: قائم
این مطلب را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان قائم در مورد این مطلب