شمس الشموس لقبی برخاسته از ادبیات عرفانی یا عنوانی مستند در روایات؟
به گزارش قائم، «شمس الشموس» به معنای «خورشید خورشیدها»، از شناخته شده ترین عنوان هایی است که در فرهنگ ایرانی برای امام رضا(ع) به کار می رود؛ تعبیری سرشار از بار معنوی که در گذر زمان به بخشی از زبان ارادت مردم به امام هشتم تبدیل گشته است. با این وجود، بررسی پیشینه تاریخی این لقب نشان داده است که شهرت فرهنگی آنرا نباید با انتساب قطعی به روایات معصومان(ع) یکسان دانست.
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، لقب «شمس الشموس» امروزه در فرهنگ دینی و ادبی ایران جایگاهی ویژه دارد و یادآور نورانیت، هدایتگری و منزلت معنوی امام رضا(ع) است. این ترکیب عربی که به معنای «خورشید خورشیدها»ست، تصویری از نوری فراگیر و روشنگر را در ذهن تداعی می کند؛ اما برای شناخت دقیق تر آن، باید میان معنای ادبی، پیشینه کاربرد و اعتبار روایی این عنوان تمایز قائل شد.
بنابر روایت ایکنا، سیدابراهیم مرتضوی نوشت: بررسی تاریخی نشان داده است که تعبیر «شمس الشموس» از ابتدا و به شکل انحصاری برای امام رضا(ع) به کار نرفته است. این ترکیب در ادبیات عرفانی و صوفیانه، برای توصیف شخصیت های دینی، همچون پیامبر اکرم(ص)، هم مورد استفاده قرار گرفته و در دوره های بعد به برخی دیگر از چهره های برجسته دینی، همچون امام علی(ع)، امام رضا(ع) و امام مهدی(عج)، نسبت داده شده است. از این منظر، خاستگاه این تعبیر را باید در گستره ادبیات مدحی و عرفانی جست وجو کرد؛ فضایی که در آن، خورشید و روشنایی از مهم ترین نمادهای بیان عظمت معنوی و جایگاه هدایتگرانه شخصیت های دینی به شمار می روند.
در کنار پیشینه ادبی، مساله انتساب روایی این لقب هم اهمیت دارد. برای آن که عنوانی را در شمار القاب مأثور یک شخصیت دینی قرار دهیم، ضروری است شواهد و مستندات روایی قابل اتکایی در دست باشد. در رابطه با لقب «شمس الشموس»، شواهد کافی برای اثبات این که پیامبر اکرم(ص) یا دیگر معصومان(ع) این عنوان را به صورت مشخص و مستند برای امام رضا(ع) به کار برده اند، در دست نیست. بنابراین، رواج این لقب در فرهنگ عمومی را نمی توان به تنهایی دلیلی بر مأثور بودن آن دانست.
با وجود این، «شمس الشموس» در گذر زمان به یکی از شناخته شده ترین عنوان های در رابطه با امام رضا(ع)، بخصوص در بین ایرانیان، تبدیل گشته است. این جایگاه را میتوان حاصل پیوند چند عامل دانست؛ همچون تاثیر ادبیات عرفانی و مدیحه سرایی، گسترش فرهنگ زیارت و استمرار ارادت عمومی به امام هشتم. در چنین بستری، برخی تعبیرهای ادبی بتدریج از محدوده شعر و عرفان فراتر می روند و در حافظه جمعی جامعه دینی جایگاهی ماندگار پیدا می کنند.
از نظر نمادشناختی هم انتخاب واژه «شمس» معنایی فراتر از یک تصویر شاعرانه دارد. خورشید در فرهنگ های متعدد نماد روشنایی، زندگی و آشکارشدن حقیقت است. بر همین اساس، کاربرد این واژه در توصیف شخصیت های دینی می تواند مبین نقش آنان در هدایت انسان و رهایی از ناآگاهی و گمراهی باشد. در این چارچوب، «شمس الشموس» را میتوان تعبیری ادبی برای بازنمایی عظمت معنوی و جایگاه هدایتگرانه امام رضا(ع) دانست؛ تعبیری که ارزش نمادین و عاطفی آن، لزوماً به معنای برخورداری از پشتوانه قطعی روایی نیست.
در نهایت، بررسی لقب «شمس الشموس» یادآور نکته ای مهم در مطالعه تاریخ فرهنگ دینی است: شهرت و محبوبیت یک عنوان، الزاماً با میزان اعتبار حدیثی آن برابر نیست. این لقب، هرچند بر پایه شواهد موجود نمی توان آنرا از القاب مأثور و مستند امام رضا(ع) به شمار آورد، در طی زمان به بخشی از زبان فرهنگی و عاطفی ارادتمندان آن حضرت تبدیل گشته است. توجه به این تمایز، ضمن حفظ احترام و جایگاه فرهنگی چنین تعبیرهایی، به شناخت دقیق تر روند ایجاد القاب دینی و تفکیک میان زیبایی ادبی، باور عمومی و استناد روایی کمک می نماید.
منبع: قائم
این مطلب را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان قائم در مورد این مطلب