چه رابطه ای میان توکل و تلاش وجود دارد؟ آیا توکل و تلاش با یکدیگر منافات دارند؟
قائم: تلاش و توکل در نگاه اسلامی در مقابل یکدیگر قرار ندارند، بلکه مکمل هم هستند؛ انسان باید تمام توان خودرا برای رسیدن به هدف به کار گیرد و وظیفه خودرا انجام دهد، اما نتیجه غائی را به حکمت و اراده خداوند واگذار کند.
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، پاسخ به سؤالِ یک پرسشگر از مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی ارایه شده است:
پرسش:
توکل به خدا می تواند بهانه ای برای تنبلی باشد؟ پاسخ قرآن غافلگیرکننده است!
پاسخ:
توکل یکی از مفاهیم مهم در اخلاق و معارف اسلامی است که گاهی بشکلی ناصحیح تفسیر می شود. برخی تصور می کنند توکل به معنای کنار گذاشتن کوشش، برنامه ریزی و مسئولیت و سپردن همه امور به خداوند است؛ درحالی که در آموزه های اسلامی، توکل نه فقط با تلاش و استفاده از اسباب منافاتی ندارد، بلکه انسان را به انجام وظیفه و حرکت در راه درست دعوت می کند.
معنای صحیح توکل
توکل در واقع به معنای اعتماد و اطمینان قلبی به خداوند است. انسان متوکل، خداوند را مؤثر حقیقی در عالم می داند و در عین استفاده از اسباب و امکانات، به آنها وابستگی مستقل پیدا نمی کند.
بنابراین، توکل به معنای کنار گذاشتن مسئولیت یا تعطیل کردن تلاش نیست. انسان باید از امکانات و توانایی هایی که خداوند در اختیار او قرار داده استفاده نماید و برای رسیدن به اهداف صحیح خود کوشش نماید؛ اما با این حال نباید اسباب و عوامل ظاهری را مستقل از خداوند تصور کند.
از این منظر، توکل نه جایگزین تلاش است و نه در مقابل آن قرار دارد؛ بلکه نوع نگاه انسان به اسباب و دلایل تأثیرگذار در زندگی را اصلاح می کند.
جایگاه تلاش و استفاده از اسباب
در نظام آفرینش، خیلی از نتایج از راه اسباب و دلایل تحقق پیدا می کنند. توجه و استفاده از این اسباب، با توحید و توکل منافاتی ندارد؛ برای اینکه همین نظام سبب و مسبب را خداوند در عالم قرار داده است.
بر این اساس، سودجستن از اسباب را نباید نشانه بی اعتمادی به خداوند دانست. در خیلی از موارد، استفاده از امکانات و عوامل موجود، خود بخشی از وظیفه انسان است.
امام صادق ضد السلام می فرمایند:
«خداوند ابا دارد از اینکه چیزها (امور) را جز از راه اسباب فراهم آورد. از این رو، برای هر چیزی، سببی قرار داده و برای هر سبب، بیانی و برای هر بیان، دانشی و برای هر دانشی، دری گویا و....» (1)
تلاش خود انسان هم یکی از همین اسبابی است که خداوند در نظام آفرینش قرار داده است. بنابراین، انسان باید اسبابی را که در اختیار دارد بشناسد، از آنها بهره بگیرد و وظیفه خویش را به بهترین شکل انجام دهد.
در نتیجه، میان توکل و تلاش هیچ تعارضی وجود ندارد. تعارض زمانی شکل می گیرد که انسان یا اساساً اسباب و عوامل موجود را کنار بگذارد، یا آنها را مستقل از خداوند و جدا از اراده او مؤثر بداند.
استفاده از اسباب یا وابستگی به آن ها؟
انسان می تواند از یک وسیله و سبب استفاده نماید، بدون آنکه اثرگذاری آنرا مستقل از خداوند بداند. در نگاه توحیدی، اسباب واقعی هستند و آثار خاص خویش را دارند؛ اما وجود و تأثیرگذاری آنها در نهایت به اراده و قدرت الهی وابسته است.
همین مسئله در رابطه با تلاش انسان هم صدق می کند. کوشش انسان در رسیدن به اهداف مؤثر است، اما تلاش او علت مستقل و غائی همه نتایج نیست.
از این رو، توکل جایگاه اسباب را از بین نمی برد، بلکه جایگاه واقعی آنها را مشخص می کند. انسان از اسباب بهره می گیرد، اما وابستگی قلبی خویش را از اسباب به خداوند منتقل می کند.
توکل و مسئولیت انسان
وظیفه انسان آن است که در محدوده توان، اختیار و امکانات خود، بهترین تصمیم را بگیرد و برای اجرای آن تلاش کند. در مقابل، امور و نتایجی را که خارج از اختیار اوست به خداوند واگذار نماید.
بنابراین، توکل با مسئولیت پذیری و وظیفه شناسی هم راه است. انسان باید هر آن چه را در توان دارد انجام دهد و با این حال بداند که نتیجه غائی همیشه به صورت کامل در اختیار او نیست.
توکل و نتیجه تلاش
در نگاه انسان متوکل، وظیفه او تلاش، کوشش و انجام تکلیف است؛ اما نتیجه غائی در اختیار خداوند قرار دارد. به همین دلیل، موفقیت نباید زمینه غرور انسان را فراهم آورد و شکست هم نباید به معنای پایان مسیر تلقی شود.
اگر انسان موفقیت را به صورت کامل و قطعی محصول توانایی و تلاش شخصی خود بداند، ممکنست هنگام شکست با ناامیدی و احساس ناتوانی مواجه شود. انسان باید برای رسیدن به نتیجه مطلوب تلاش کند، اما ارزش تلاش و انجام وظیفه خویش را فقط با نتیجه ظاهری آن ارزیابی نکند.
توکل بدون تلاش
جدا کردن توکل از تلاش می تواند انسان را به بی عملی، تنبلی و کنار گذاشتن مسئولیت سوق دهد. گاهی برخی افراد برای انجام ندادن وظایف خود، به مفهوم توکل متوسل می شوند و سکون و بی عملی خود را با نام توکل توجیه می کنند؛ درحالی که چنین برداشتی با روح آموزه های اسلامی سازگار نیست.
اسلام، دین حیات، حرکت و مسئولیت است و انسان را موجودی صاحب اختیار و مسئول معرفی می کند. از این رو، توکل نباید بشکلی معنا شود که حاصل آن تعطیل شدن عقل، اراده، تلاش و مسئولیت انسان باشد.
در همین زمینه آمده است:
«عده ای برای انجام ندادن وظایف و توجیه سـکون منفی خود به توکل می چسبند؛ حال آنکه مفهـوم درسـت تـوکل طبـق آیـات قـرآن برعکس ایـن اسـت! به شکل کلـی اسلام دیـن حیـات اسـت و دیـن حیـات بـا بی خبری، ناتوانـی و عجـز سـازگار نیسـت. تعالیـم اسلامی، تعالیـم زنده کننده و حیات بخش اسـت و ایـن قاعده، یک مقیـاس کلی برای شـناخت آموزه های اسلامی اسـت. اسلام سرنوشـت انسـان را وابسـته بـه عمـل او معرفی می کند و می فرماید بـرای انسـان جـز آنچـه بـا سـعی و کوشـش و عمل بـه دسـت آورده چیزی نیسـت که این حصر عجیبی اسـت! چنین مبنایی، عامل تحرک اسـت؛ عامل بیداری و بینایـی و توانایـی اسـت؛ ازاین رو اگـر بعضـی از صفـات اخلاقـی مثل توکل به شکلی تبیین شـود که با این قاعدۀ کلی در تنافی باشـد؛ آن تفسـیر، تفسـیر صحیحی نخواهد بـود. تـوکل در قـرآن یـک مفهـوم زنده کننده و حماسـی اسـت. طبـق تعریفـی کـه قـرآن در بـاب تـوکل ارائـه کرده اسـت؛ هـر جـا می خواهد بشـر را بـه عمـل وا دارد و ترس ها و بیم ها را از انسـان بگیـرد؛ می گوید نتـرس و تـوکل بـه خـدا کـن؛ تکیه ات بـه خـدا باشـد و جلـو بـرو؛ تکیه ات بـه خـدا باشـد و حقیقـت را بگـو؛ بـه خـدا تکیه کـن و از کثرت انبوه دشـمن نتـرس. عده ای تـوکل مسخ شده و وارونـه را بـه اسـم تـوکل مدنظـر اسلام معرفـی می کنند.» (2)
بر اساس این مطالب، توکل قرآنی نه دعوت به سکون و انفعال، بلکه عاملی برای حرکت، شجاعت و اقدام است. انسان به خداوند تکیه می کند تا ترس، نگرانی و وابستگی به عوامل بیرونی، مانع انجام وظیفه او نشود.
تلاش بدون توکل
همان طور که توکل بدون تلاش برداشت درستی نیست، تلاش بدون توکل هم می تواند انسان را با لطمه هایی رو به رو کند.
اگر انسان تمام اتکای خویش را بر توانایی های شخصی خویش قرار دهد، ممکنست در زمان موفقیت گرفتار غرور شود و در هنگام شکست، اضطراب، ناامیدی یا احساس ناتوانی بر او غلبه کند.
توکل چنین نگاهی را اصلاح می کند. انسان تلاش خویش را انجام می دهد و از ظرفیت ها و توانایی هایش بهره می گیرد، اما همزمان می داند عوامل مختلفی در جهان وجود دارند که خارج از اختیار او هستند و نتیجه غائی هم به صورت کامل در دست او نیست.
ازاین رو، توکل از یک سو انسان را از تنبلی و بی مسئولیتی دور می کند و از طرف دیگر، او را در مقابل غرور، اضطراب و ناامیدی حفظ می کند.
جمع میان تلاش و توکل
توکل و تلاش با یکدیگر منافاتی ندارند؛ زیرا:
۱. تلاش و استفاده از اسباب در شریعت به رسمیت شناخته شده است؛ البته باید توجه داشت که اسباب را مستقل ندانیم و اعتماد اصلی به مسبب الاسباب، یعنی خدای متعال، باشد.
۲. تلاش و سودجستن از قدرت و اراده انسان هم همچون اسباب و راه هایی است که فضل و عنایت الهی از راه آنها به بندگان می رسد.
۳. بر مبنای آموزه های دینی، انسان موظف است برای رسیدن به اهداف دنیوی و اخروی، وظیفه خویش را انجام دهد و با این حال بر خداوند توکل کند؛ برای اینکه مسبب الاسباب اوست و خیلی از امور از اختیار و خواست انسان خارج است.
توکل مربوط به مقام اطاعت نیست تا به تعطیل شدن تلاش منجر شود؛ بلکه به مقام سرنوشت مربوط است. یعنی انسان وظیفه خویش را انجام می دهد و برای آینده و سرنوشت خویش به خداوند توکل می کند. خدای متعال هم وعده داده است که بنده خویش را کفایت کند و سر انجام نیکویی برای او رقم بخورد. (3)
این بیان، مرز میان «انجام وظیفه» و «تعیین نتیجه» را روشن می کند. انسان در مقام وظیفه، مسئول عمل و تلاش خود است؛ اما در مقام نتیجه و سرنوشت، همه عوامل در اختیار او قرار ندارد.
بنابراین، توکل باید به انسان کمک نماید تا وظیفه خویش را با جدیت انجام دهد و با این حال، از اضطراب و وابستگی افراطی به نتیجه رهایی پیدا کند.
رابطه تلاش و توکل در یک نگاه
با توجه به مطالب بیان شده، رابطه میان توکل و تلاش را می توان چنین خلاصه کرد:
. انسان تلاش می کند، اما به تلاش خود مغرور نمی شود.
. از اسباب بهره می گیرد، اما به آنها وابستگی قلبی پیدا نمی کند.
. برای رسیدن به نتیجه مطلوب کوشش می کند، اما نتیجه را به صورت کامل در اختیار خود نمی داند.
. در مقابل شکست، عملکرد و مسئولیت خویش را بررسی می کند، اما گرفتار ناامیدی نمی شود.
. هنگام موفقیت، شکرگزار خداوند است و خویش را از او بی نیاز نمی بیند.
نتیجه
توکل و تلاش دو مفهوم متضاد نیستند؛ بلکه دو بخش مکمل از یک نگاه صحیح به زندگی به شمار می روند. تلاش، وظیفه انسان در محدوده اختیار و توان اوست و توکل، تکیه گاه انسان در مقابل اموری است که از اختیار و قدرت او خارج است.
بنابراین، توکل به معنای کنار گذاشتن اسباب نیست، همان گونه که تلاش هم به معنای بی نیازی از خداوند نخواهد بود. انسان مؤمن باید اسباب را بشناسد، از امکانات موجود استفاده نماید و برای رسیدن به هدف تلاش نماید؛ اما برای اسباب استقلالی جدا از اراده الهی قائل نباشد.
انسان باید تلاش کند، اما تصور نکند که همه چیز تنها به تلاش او وابسته است. باید برای رسیدن به نتیجه مطلوب کوشش کند، اما بعد از انجام وظیفه، نتیجه را به خداوند بسپارد.
مشکل زمانی ایجاد می شود که یکی از این دو از دیگری جدا شود. توکل بدون تلاش ممکنست به تنبلی، سکون و ترک مسئولیت منجر شود و تلاش بدون توکل هم می تواند انسان را به غرور، اضطراب و ناامیدی بکشاند.
پس راه صحیح، جمع میان این دو است: تلاش در عمل و توکل در دل.
از این منظر، توکل نه دعوت به نشستن و انتظار کشیدن است و نه به معنای کنار گذاشتن عقل و اسباب؛ بلکه به این معناست که انسان در راه زندگی حرکت نماید، مسئولیت خویش را بپذیرد، از توانایی ها و امکانات خود بهره بگیرد و با این حال، تکیه گاه غائی خویش را چیزی جز خداوند قرار ندهد.
پی نوشت ها
۱. «أبَی اللّه ُ أن یُجرِیَ الأشیاءَ إلاّ بِأسبابٍ، فَجَعَلَ لِکُلِّ شَیءٍ سَبَبا و جَعَلَ لِکُلِّ سَبَبٍ شَرْحا و جَعَلَ لِکُلِّ شَرْحٍ عِلما و جَعَلَ لِکُلِّ عِلمٍ بابا ناطِقا....» الشیخ الکلینی، الکافی محقق / المصحح: غفاری علی اکبر و محمد آخوندی، تهران، دارالکتب الإسلامیه، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ ق، ج ۱، ص ۱۸۳.
۲. انصاریان پور، علی و دیانت مقدم، سید عباس، تحلیل پرسش های اخلاقی از معصومین علیهم السلام با روش اجتهادی، دفتر اول، حوزه علمیه قم، دفتر تبلیغات اسلامی، شعبه خراسان رضوی، مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی، ص ۸۴.
۳. انصاریان پور، علی و دیانت مقدم، سید عباس، تحلیل پرسش های اخلاقی از معصومین علیهم السلام با روش اجتهادی، دفتر اول، حوزه علمیه قم، دفتر تبلیغات اسلامی، شعبه خراسان رضوی، مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی، ص ۸۳.
منبع: qawem.ir
این مطلب را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان قائم در مورد این مطلب