از شهر ولایت تا کانون تشیع قم چطور قم شد؟
به گزارش قائم، محمد حسین معزی، استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در گفتگو با مبلغ گفت: من معتقدم حرم حضرت معصومه(س) را باید چیزی بیشتر از یک زیارتگاه دانست. حرم، حافظ حافظه معنوی قم است و حوزه علمیه، در امتداد همین حافظه، تلاش نموده است آن محبت و ایمان را به زبان دانش، استدلال و تعلیم منتقل کند. این که امروز در قم، زیارت و درس، حرم و مدرسه، دعا و بحث علمی، در کنار یکدیگر دیده می شوند، حاصل قرن ها تعامل این دو جریان است.
مبلغ - محمد عارف معزی: همزمان با سالروز وفات حضرت فاطمه معصومه(س)، بار دیگر نام قم با جایگاه تاریخی این شهر در فرهنگ و تمدن شیعی گره می خورد؛ شهری که قبل از ورود آن حضرت نیز از پایگاه های مهم تشیع به شمار می رفت، اما حضور و دفن حضرت معصومه(س) نقطه عطفی در تاریخ معنوی آن رقم زد.
حرم ایشان بتدریج به محور ایجاد یک مرکز زیارتی و علمی تبدیل شد و در کنار سنت دیرینه حدیث و معارف شیعی، زمینه ساز رشد حوزه علمیه قم شد. قم در گذر زمان از یک مرکز مذهبی منطقه ای فراتر رفت و به یکی از مهم ترین کانون های تولید و انتقال معارف شیعی در جهان اسلام تبدیل شد.
در همین راستا، حجت الاسلام محمد حسین معزی، ریاست محترم موسسه علمی فرهنگی مبلغ، عصر اندیشه و استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در گفتگو با پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، به بررسی این موارد پرداخته است.
در ادامه مشروح گفتگوی حجت الاسلام معزی با مبلغ را می خوانید؛
قم فقط مصرف کننده معارف شیعی نبود؛ خودش آنها را تولید می کرد/ محبت دوده قبل از حضرت معصومه در قم ریشه داشت
*** قبل از ورود حضرت فاطمه معصومه(س)، قم چه جایگاهی در جغرافیای مذهبی و اجتماعی ایران داشت؟ این شهر از چه زمانی به یکی از پایگاه های مهم تشیع تبدیل شد و زمینه های تاریخی و اعتقادی این تحول چه بود؟
قم در سده های نخست اسلامی تنها یک شهر مذهبی نبود؛ بلکه یکی از مراکز مهم تولید و انتقال دانش شیعی نیز بود. عالمانی مانند سعد بن عبدالله اشعری، احمد بن محمد بن عیسی و دیگر دانشمندان قمی در تاریخ حدیث و کلام شیعه جایگاه مهمی دارنداگر بخواهیم در رابطه با قم سخن بگوییم، باید از یک نکته اساسی شروع نماییم و آن این که قم یکباره قم نشد. قم حاصل یک فرآیند تاریخی طولانی است؛ فرایندی که در آن، جغرافیا، مهاجرت، محبت اهل بیت(ع)، علم، زیارت و فرهنگ، بتدریج در کنار یکدیگر قرار گرفتند و از این شهر، یکی از مهم ترین کانون های تشیع ساختند. به همین دلیل، تاریخ قم را نمی توان تنها با تاریخ حوزه علمیه آن شروع کرد و حتی نمی توان آنرا فقط با حرم حضرت معصومه(س) توضیح داد. اگر بخواهیم تصویر کامل تری داشته باشیم، باید چند حلقه به هم پیوسته را ببینیم: قمِ اشعریان، قمِ محدثان، قمِ حضرت معصومه(س)، قمِ حرم و زیارت، قمِ حوزه و سر انجام قمِ معاصر با تأثیرات فرامنطقه ای آن. این زنجیره است که به قم معنای تاریخی داده است.
گاهی در بیان های عمومی چنین تصور می شود که قم با ورود حضرت فاطمه معصومه(س) شیعه شد؛ در حالیکه از نظر تاریخی چنین نیست. قم قبل از ورود ایشان، زمینه ای خیلی جدی برای تشیع داشت و از اواخر قرن دوم هجری، به یکی از پایگاه های مهم تشیع امامی تبدیل گشته بود. بخش مهمی از این تحول با مهاجرت خاندان های عرب، خصوصاً اشعریان، ارتباط دارد. این خاندان ها بتدریج در قم استقرار یافتند و ارتباط آنان با امامان شیعه، اهمیت بالای ی در ایجاد هویت مذهبی شهر داشت.
آنچه در مورد قم جالب توجه است، فقط شیعه بودن مردم آن نیست؛ بلکه نوع رابطه قم با سنت امامت است. عالمان و خاندان های شیعی قم با امامان ارتباط داشتند، از آنان روایت می گرفتند، وجوهات شرعی می فرستادند و در مقاطع مختلف، خویش را در منظومه فکری و اعتقادی امامیه تعریف می کردند. حتی در دوره هایی که جریان های مختلف در بین شیعیان پدید می آمدند، قم ثبات بیشتری در پیروی از جریان امامی نشان داد.
بنابراین میتوان گفت قبل از آنکه حضرت معصومه(س) به قم بیایند، قم یک شهر آماده برای پذیرش یک حضور قدسی بود. این تعبیر مهم است؛ برای اینکه حضور حضرت معصومه(س) را زمانی بهتر میتوان فهمید که بدانیم ایشان وارد شهری شدند که قبل از آن، دل و ذهن بخش مهمی از جامعه آن با اهل بیت(ع) پیوند خورده بود. به تعبیر دیگر، قم قبل از آنکه حرم حضرت معصومه(س) را در خود جای دهد، در فرهنگ خود جایگاهی برای اهل بیت(ع) ساخته بود؛ و بعد از حضور ایشان، این محبت تاریخی صاحب یک کانون عینی و ماندگار شد.
از سوی دیگر، قم در سده های نخست اسلامی تنها یک شهر مذهبی نبود؛ بلکه یکی از مراکز مهم تولید و انتقال دانش شیعی نیز بود. عالمانی مانند سعد بن عبدالله اشعری، احمد بن محمد بن عیسی و دیگر دانشمندان قمی در تاریخ حدیث و کلام شیعه جایگاه مهمی دارند. در سده های سوم و چهارم هجری، قم یکی از مراکز اصلی دانش حدیث امامی بود و خیلی از عالمان بزرگ شیعه با این شهر ارتباط داشتند. این نکته نشان میدهد که قم از همان اول فقط مصرف کننده معارف شیعی نبود؛ خودش در تولید، تدوین و انتقال آن معارف نقش داشت.
البته تاریخ قم در ادامه فراز و نشیب های فراوانی پیدا کرد. در تعدادی دوره ها، شهرهایی مانند بغداد، نجف، حله و اصفهان از نظر علمی موقعیت برجسته تری پیدا کردند. در دوره صفوی، اصفهان به یکی از مهم ترین مراکز علمی و سیاسی ایران تبدیل شد و قم برای مدتی بیشتر با زیارت شناخته می شد. با این وجود، سنت علمی قم هیچ وقت به صورت کامل از میان نرفت. قم دوره های رونق و رکود، حمله و ویرانی، توسعه و بازسازی و دوره های مختلف علمی را پشت سر گذاشت. حتی منابع تاریخی از ویرانی شدید شهر در حمله مغول در قرن هفتم هجری سخن می گویند، اما شهر و مراکز زیارتی آن باردیگر بازسازی شدند. همین استمرار شاید یکی از مهم ترین خاصیت های قم باشد؛ شهرها ممکنست ویران شوند، اما اگر یک هویت عمیق در حافظه مردم شکل گرفته باشد، باردیگر خویش را بازسازی می کنند. قم چنین تجربه ای داشته است.
حضرت معصومه به قم هویت تازه ای ندادند؛ هویت شیعی آنرا عمیق تر کردند/ حرم حضرت معصومه(س)، قلب معنوی قم شد
*** حضور حضرت معصومه(س) در قم چه تاثیری بر هویت دینی و جایگاه مذهبی این شهر گذاشت؟ آیا میتوان ورود ایشان را نقطه عطفی در تاریخ قم دانست و این تأثیر را در چه عرصه هایی مشاهده کرد؟
اگر بخواهیم نقش حضرت معصومه(س) را فقط با معیارهای مستقیم و قابل اندازه گیری تاریخی بسنجیم، ممکنست بگوییم ایشان مدت کوتاهی در قم حضور داشتند و سپس رحلت کردند؛ اما تاریخ فقط با طول زمان ساخته نمی شودحضرت فاطمه معصومه(س) در راه حرکت به سمت خراسان و دیدار برادر بزرگوارشان، امام رضا(ع)، به قم رسیدند و بعد از مدت کوتاهی در همین شهر رحلت کردند و به خاک سپرده شدند. از اینجا به بعد، تاریخ قم وارد مرحله ای متفاوت می شود. البته اگر بخواهیم دقیق سخن بگوییم، حضرت معصومه(س) آغازگر تشیع قم نبودند؛ اما حضور ایشان نقطه عطفی در تاریخ معنوی قم بود.
چرا؟ برای اینکه تا قبل از آن، تشیع قم بیشتر در قالب یک فرهنگ اجتماعی، خاندان های شیعی، عالمان، محدثان و ارتباط با امامان خویش را نشان می داد؛ اما با دفن حضرت معصومه(س)، این هویت شیعی صاحب یک مرکز قدسی و عاطفی شد. این اتفاق بسیار اهمیت دارد. گاهی یک شهر دارای یک اندیشه است؛ اما گاهی آن اندیشه در یک مکان، یک شخصیت یا یک نماد تاریخی تجسم پیدا می کند. حضرت معصومه(س) برای قم چنین نقشی پیدا کردند. از آن پس، قم فقط شهری شیعی نبود؛ شهری بود که یکی از فرزندان خاندان پیامبر(ص) در آن آرمیده بود. همین تفاوت، بتدریج جایگاه قم را در جغرافیای زیارت شیعه عوض کرد.
اگر بخواهیم این تحول را با زبان ساده توضیح دهیم، باید بگوییم حضرت معصومه(س) به قم هویت تازه ای ندادند؛ بلکه هویت شیعی موجود در قم را عمیق تر، عاطفی تر و ماندگارتر کردند. این تأثیر فقط مذهبی نبود. زیارت، رفت وآمد مردم، ایجاد بناهای مذهبی، حضور سادات، ارتباط عالمان و رونق مدارس و مراکز علمی، بتدریج در کنار این کانون قدسی رشد کرد. منابع تاریخی نیز نشان می دهند که محل دفن حضرت از قرن سوم هجری به بعد بتدریج به یک مجموعه زیارتی تبدیل شد و در طول قرون توسعه یافت.
بنابراین، اگر بخواهیم یک نقطه عطف برای قم تعریف نماییم، می توانیم بگوییم قم قبل از حضرت معصومه(س) شهر ولایت بود؛ با حضور ایشان، شهر ولایت به شهر زیارت نیز تبدیل شد. این حضور را باید در یک فرآیند تاریخی گسترده تر دید؛ به این معنا که ایشان آغازگر هویت شیعی قم نبودند، اما حضور و مرقد ایشان به این هویت یک کانون معنوی ماندگار بخشید و جایگاه شهر را در جغرافیای مذهبی تشیع ارتقا داد.
اگر بخواهیم نقش حضرت معصومه(س) را فقط با معیارهای مستقیم و قابل اندازه گیری تاریخی بسنجیم، ممکنست بگوییم ایشان مدت کوتاهی در قم حضور داشتند و سپس رحلت کردند؛ اما تاریخ فقط با طول زمان ساخته نمی گردد. گاهی حضور یک انسان، خیلی کوتاه است اما اثر آن خیلی بلند. حضرت معصومه(س) چنین حضوری در قم دارند. ایشان نه حوزه را تأسیس کردند، نه کتابخانه ای به وجود آوردند و نه مدرسه ای ساختند؛ اما حضور و مرقد ایشان در طول قرن ها، به قم یک مرکز معنوی داد که بعدها خیلی از تحولات علمی و اجتماعی در فضای پیرامون آن شکل گرفت.
به تعبیر دیگر، اگر حوزه علمیه قم را «بدن علمی» این شهر بدانیم، حرم حضرت معصومه(س) را میتوان قلب معنوی آن دانست و این دو، در طول تاریخ از یکدیگر جدا نبوده اند. حتی در ماجرای احیای حوزه در دوره شیخ عبدالکریم حائری نیز، نقطه شروع این تحول با سفر او به قم و زیارت حرم حضرت معصومه(س) گره خورده است. این هم جواری تاریخی، اتفاق کوچکی نیست.
میان حرم و حوزه، یک رابطه ساده و خطی وجود ندارد/ جاذبه قم، مهاجرت و حضور عالمان را افزایش داد
*** چه طور مزار حضرت معصومه(س) به محور ایجاد یک مرکز زیارتی، علمی و فرهنگی تبدیل شد؟ چه نسبتی میان حرم ایشان، گسترش تشیع و ایجاد تدریجی حوزه علمی قم وجود دارد؟
به نظرم یکی از زیباترین خاصیت های تاریخ قم، همین پیوند میان زیارت و معرفت است. حرم حضرت معصومه(س) فقط یک مقصد زیارتی باقی نماند. در طول قرون، پیرامون این کانون معنوی، مدارس، عالمان، محدثان، فقیهان و حلقه های علمی شکل گرفتند. البته نباید تصور نماییم که حوزه علمیه قم بصورت مستقیم و یک باره از حرم پدید آمد. تاریخ حوزه قم خیلی طولانی تر و پیچیده تر از این است.
قم در قرن سوم و چهارم هجری خود یکی از مراکز مهم حدیث شیعه بود و عالمان برجسته ای از این شهر برخاستند. منابع پژوهشی حتی از نقش خیلی مهم محدثان قم در انتقال میراث حدیثی شیعه سخن گفته اند. بنابراین، ما با یک رابطه ساده و خطی مواجه نیستیم که بگوییم حرم آمد و حوزه ایجاد شد؛ بلکه با یک تعامل تاریخی مواجهیم. زیارت، معنویت ایجاد کرد؛ معنویت، جاذبه ایجاد کرد؛ جاذبه، مهاجرت و حضور عالمان را افزایش داد؛ عالمان، دانش تولید کردند؛ دانش، جایگاه قم را تثبیت کرد و این علم باردیگر بر غنای معنوی شهر افزود. این چرخه، بتدریج قم را ساخت.
به همین دلیل من معتقدم حرم حضرت معصومه(س) را باید چیزی بیشتر از یک زیارتگاه دانست. حرم، حافظ حافظه معنوی قم است و حوزه علمیه، در امتداد همین حافظه، کوشیده است آن محبت و ایمان را به زبان دانش، استدلال و تعلیم منتقل کند. این که امروز در قم، زیارت و درس، حرم و مدرسه، دعا و بحث علمی، در کنار یکدیگر دیده می شوند، حاصل قرن ها تعامل این دو جریان است.
در دوره معاصر نیز این پیوند را میتوان بشکل روشنی مشاهده کرد. در سال ۱۳۰۱ شمسی، ورود آیت ا... شیخ عبدالکریم حائری یزدی به قم نقطه عطف مهمی در تاریخ معاصر حوزه بود. جالب است که خود این واقعه نیز با حرم حضرت معصومه(س) پیوند خورده است. حائری در ابتدا با قصد زیارت به قم آمده بود، اما فضای علمی و اجتماعی قم و اصرار عالمان و مردم، زمینه ماندن ایشان و تأسیس حوزه ای منسجم را فراهم نمود. از اینجا به بعد، قم وارد مرحله تازه ای شد. اگر قم در قرون نخست، مرکز حدیث شیعه بود، در دوره معاصر بتدریج به مرکز جامع علوم اسلامی شیعه تبدیل شد.
این تحول فقط در فقه و اصول خلاصه نشد. فلسفه، کلام، تفسیر، اخلاق، عرفان، تاریخ اسلام، مطالعات ادیان و مسایل اجتماعی و سیاسی، هر یک به نحوی در منظومه علمی قم جای گرفتند. این تحول، قم را از یک مرکز علمی منطقه ای به یک مرکز بزرگ و فراملی تبدیل کرد.
قم چیزی فراتر از یک شهر مذهبی است/ قم از مرکز حدیث، به مرکز جامع علوم اسلامی تبدیل شد
*** قم در سده های بعد چه نقشی در حفظ، تولید و گسترش معارف شیعی ایفا کرد؟ این شهر چه طور از یک مرکز مذهبی منطقه ای به یکی از مهم ترین پایگاه های علمی و فکری تشیع تبدیل شد؟
تاریخ قم، تاریخ تبدیل محبت به معرفت است. محبت اهل بیت(ع) در بین مردم قم شکل گرفت؛ این محبت با حضور حضرت معصومه(س) یک مرکز قدسی پیدا کرداگر بخواهیم در رابطه با میراث علمی قم سخن بگوییم، باید توجه داشته باشیم که قم از همان سده های نخست، تنها محل حفظ معارف شیعی نبود، بلکه در تولید، تدوین و انتقال این معارف نیز نقش داشت. عالمانی مانند سعد بن عبدالله اشعری، احمد بن محمد بن عیسی و دیگر دانشمندان قمی در تاریخ حدیث و کلام شیعه جایگاه مهمی دارند. در سده های سوم و چهارم هجری، قم یکی از مراکز اصلی دانش حدیث امامی بود و خیلی از عالمان بزرگ شیعه با این شهر ارتباط داشتند. این سابقه نشان میدهد که سنت علمی قم خیلی پیشتر از ایجاد حوزه معاصر در این شهر وجود داشته است.
البته این مسیر هیچ وقت خطی و بدون فراز و نشیب نبوده است. در تعدادی دوره ها، شهرهایی مانند بغداد، نجف، حله و اصفهان از نظر علمی موقعیت برجسته تری پیدا کردند. در دوره صفوی نیز اصفهان به یکی از مهم ترین مراکز علمی و سیاسی ایران تبدیل شد و قم برای مدتی بیشتر با زیارت شناخته می شد. اما سنت علمی قم هیچ وقت به صورت کامل از میان نرفت و همین سنت توانست در دوره معاصر باردیگر به یک ساختار علمی گسترده تبدیل گردد.
در دوره معاصر، ورود آیت ا... شیخ عبدالکریم حائری یزدی به قم در سال ۱۳۰۱ شمسی یک نقطه عطف خیلی مهم بود. حائری در ابتدا با قصد زیارت به قم آمده بود، اما فضای علمی و اجتماعی شهر و اصرار عالمان و مردم، زمینه ماندن ایشان و تأسیس حوزه ای منسجم را فراهم نمود. از این مقطع، سنت علمی قم وارد مرحله تازه ای شد و این شهر بتدریج از یک مرکز مهم حدیثی و مذهبی، به مرکزی جامع برای علوم اسلامی تبدیل شد.
راز ماندگاری قم را نیز باید در ترکیب چند سرمایه تاریخی جست وجو کرد. قم هم سرمایه معنوی داشت، هم سرمایه علمی، هم سرمایه اجتماعی و هم سرمایه زیارتی و در دوره معاصر، سرمایه انسانی گسترده ای از عالمان و طلاب از نقاط مختلف جهان در آن شکل گرفت. این ترکیب، چیزی فراتر از یک شهر مذهبی می سازد. یک شهر مذهبی ممکنست زیارتگاه داشته باشد؛ یک شهر علمی ممکنست دانشگاه داشته باشد؛ یک شهر تاریخی ممکنست آثار باستانی داشته باشد؛ اما قم بتدریج توانست زیارت، علم، سنت و هویت مذهبی را در یک منظومه واحد قرار دهد. همین است که قم را متمایز می کند.
اگر بخواهیم همه این بحث را در یک جمله جمع نماییم، میتوان گفت تاریخ قم، تاریخ تبدیل محبت به معرفت است. محبت اهل بیت(ع) در بین مردم قم شکل گرفت؛ این محبت با حضور حضرت معصومه(س) یک مرکز قدسی پیدا کرد؛ زیارت در کنار علم قرار گرفت؛ علم به مدرسه و حوزه تبدیل شد و حوزه، معارف شیعه را به نسل های مختلف و سپس به جهان اسلام منتقل کرد. این مسیر البته ساده و بدون فراز و نشیب نبوده است، اما استمرار آن نشان میدهد که یک هویت عمیق تاریخی توانسته خویش را در دوره های مختلف بازسازی کند.
تأثیر قم دیگر محدود به مرزهای ایران نیست/ قم وارد گفتگوی بزرگ تر جهان اسلام شده است
*** تأثیر قم بر جهان اسلام، فراتر از مرزهای ایران، چه طور قابل ارزیابی است؟ حوزه علمیه قم، عالمان و اندیشه های برخاسته از این شهر چه نقشی در تحولات فکری، فرهنگی و سیاسی جهان اسلام داشته اند و دراین میان، جایگاه حضرت معصومه(س) در ایجاد این هویت تاریخی چیست؟
قم قبل از حضرت معصومه(س) شهر ولایت بود؛ با حضور ایشان، شهر ولایت به شهر زیارت تبدیل شد و در کنار آن، در گذر زمان، مدرسه ای شکل گرفت که معارف اهل بیت(ع) را به زبان علم و استدلال به جهان عرضه کردتأثیر قم امروز دیگر محدود به مرزهای جغرافیایی ایران نیست. حوزه علمیه قم در دوره معاصر، محل حضور طلاب و پژوهشگرهایی از کشورهای مختلف بوده و آثار علمی و اندیشه های عالمان آن به زبان ها و جوامع مختلف راه پیدا کرده است. این تأثیر را البته نباید فقط در حوزه سیاست جست وجو کرد. قسمتی از آن در عرصه فقه و حقوق اسلامی است، بخشی در تفسیر و علوم قرآن، بخشی در فلسفه و کلام اسلامی، بخشی در اخلاق و عرفان، بخشی در گفتگوی ادیان و مذاهب و بخشی نیز در جواب پرسش های انسان معاصر در رابطه با دین، اخلاق، خانواده، جامعه و معنای زندگی.
این نکته برای من بسیار اهمیت دارد که تأثیر واقعی یک مرکز علمی، فقط در تعداد کسانیکه از آن فارغ التحصیل می شوند نیست؛ در پرسش هایی است که در جهان بوجود می آورد و پاسخ هایی است که به جهان عرضه می کند. قم در دوره معاصر، در خیلی از این عرصه ها وارد گفتگوی بزرگ تر جهان اسلام شده است. البته این تأثیر را باید تاریخی و چندلایه دید و نباید همه جریان های فکری و سیاسی جهان اسلام را به قم نسبت داد. جهان اسلام مجموعه ای خیلی متنوع است و مراکز علمی گوناگونی در آن نقش داشته اند. اما نمی توان انکار کرد که قم در سده اخیر، یکی از مهم ترین مراکز تولید و انتقال اندیشه شیعی بوده است.
در این میان، جایگاه حضرت معصومه(س) را نیز باید در یک چارچوب تاریخی و تمدنی دید. اگر حوزه علمیه قم را «بدن علمی» این شهر بدانیم، حرم حضرت معصومه(س) را میتوان قلب معنوی آن دانست. حضرت معصومه(س) نه حوزه را تأسیس کردند، نه کتابخانه ای به وجود آوردند و نه مدرسه ای ساختند؛ اما حضور و مرقد ایشان در طول قرن ها، به قم یک مرکز معنوی داد که خیلی از تحولات علمی و اجتماعی در فضای پیرامون آن شکل گرفت. بدین سبب نباید همه تاریخ قم را به یک شخصیت فروکاست؛ تاریخ قم خیلی گسترده تر از این است. اما حضور حضرت معصومه(س) یک کانون معنوی ماندگار ایجاد کرد که هویت قم را برای قرن ها تحت تأثیر قرار داد.
در واقع، اگر بخواهیم مسیر تاریخی قم را در یک تصویر واحد ببینیم، میتوان گفت قم قبل از حضرت معصومه(س) خانه ای برای علاقمندان اهل بیت(ع) بود؛ با حضور حضرت، این خانه صاحب قبله ای معنوی شد و در گذر زمان، در کنار آن قبله معنوی، مدرسه ای شکل گرفت که معارف اهل بیت(ع) را به زبان علم و استدلال به جهان ارائه کرد. از این منظر، نسبت میان حرم و حوزه، زیارت و معرفت، تنها یک هم جواری جغرافیایی نیست؛ بلکه حاصل یک فرآیند تاریخی طولانی است که در آن، محبت دینی به دانش و اندیشه پیوند خورده است.
در نهایت، من قم را نمی توانم فقط یک «شهر مذهبی» بدانم. قم یک پدیده تمدنی است؛ پدیده ای که در طول بیشتر از هزار سال، عناصر مختلفی را در کنار هم قرار داده است: ایمان و عقل، زیارت و دانش، حوزه و حرم، سنت و پرسش های جدید و بالاخره، ایران و جهان اسلام. در مرکز این منظومه، نام حضرت فاطمه معصومه(س) قرار دارد؛ البته نه به این معنا که همه تاریخ قم را به یک شخصیت فروبکاهیم، بلکه به این معنا که حضور ایشان، یک کانون معنوی ماندگار ایجاد کرد که هویت قم را برای قرن ها تحت تأثیر قرار داد.
شاید بتوان گفت قم قبل از حضرت معصومه(س) شهر ولایت بود؛ با حضور ایشان، شهر ولایت به شهر زیارت تبدیل شد و در کنار آن، در گذر زمان، مدرسه ای شکل گرفت که معارف اهل بیت(ع) را به زبان علم و استدلال به جهان ارائه کرد. امروز، وقتی از قم سخن می گوییم، در حقیقت از یک شهر باستانی یا حتی یک شهر مذهبی سخن نمی گوییم؛ از شهری سخن می گوییم که بخش مهمی از هویت خویش را از نسبت میان حرم و حوزه، زیارت و معرفت، محبت و اندیشه گرفته است. شاید همین است که راز ماندگاری قم را توضیح می دهد: در قم، زیارت پایان راه نیست؛ شروع معرفت است. و این شاید زیباترین تعریفی باشد که بتوان از قم ارایه کرد.
منبع: قائم
این مطلب را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان قائم در مورد این مطلب