آداب خوب حرف زدن در اسلام چطور گفتاری شایسته داشته باشیم؟
به گزارش قائم، گاهی یک جمله کوتاه می تواند دل کسی را شاد کند و یک کلمه نادرست، رابطه ای را به هم بریزد؛ از نگاه اسلام، خوب حرف زدن تنها به انتخاب واژه های زیبا محدود نمی گردد، بلکه سلام کردن، نرم سخن گفتن، پرهیز از دشنام و تحقیر، بلند نکردن صدا، پرهیز از پرحرفی و دوری از سخنان بیهوده هم بخشی از آداب گفتگو با دیگران است.
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، یکی از مهم ترین آداب معاشرت که در آموزه های اسلامی مورد توجه قرار گرفته، شیوه سخن گفتن با دیگران است. اسلام همان گونه که بر رفتار شایسته تاکید دارد، انسان را به انتخاب درست واژه ها، نرمی در گفتار و رعایت حرمت مخاطب نیز سفارش می کند. سیره پیامبر اکرم(ص) و اهل بیت(ع) نمونه روشنی از این نوع رفتار است.
بنابر روایت ایمانور، در آموزه های اسلامی، خوش گویی تنها به معنای استفاده از کلمات زیبا نیست؛ بلکه نحوه بیان، لحن، میزان سخن گفتن و حتی پرهیز از گفتار بیهوده نیز بخشی از ادب اجتماعی به حساب می آید.
از جمله مهم ترین آداب گفتاری می توان به خوب سخن گفتن، سلام کردن، پرهیز از دشنام و القاب نامناسب، خودداری از بلند صحبت کردن، پرهیز از پرحرفی و دوری از سخنان بیهوده اشاره نمود.
گفتار نیکو در سیره معصومان(ع)
بررسی شیوه معاشرت معصومان(ع) با مردم نشان داده است که نوع برخورد آنان با اقشار مختلف جامعه، بر پایه آموزه های قرآن کریم شکل گرفته بود. پیامبر اکرم(ص) و ائمه اطهار(ع) در رفتار و گفتار، اخلاق قرآنی را به نمایش می گذاشتند.
خداوند متعال خطاب به پیامبر اکرم(ص) می فرماید:
«فَبِما رَحمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنتَ لَهُم وَ لَو کُنتَ فَظًّا غَلیظَ القَلبِ لاَنفَضُّوا مِن حَولِکَ فَاعفُ عَنهُم وَ استَغفِر لَهُم وَ شاوِرهُم فِی الأَمرِ فَإِذا عَزَمتَ فَتَوَکَّل عَلَی اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ المُتَوَکِّلینَ»
یعنی به برکت رحمت الهی، با مردم نرم و مهربان بودی و اگر تندخو و سخت دل بودی، مردم از اطراف تو پراکنده می شدند؛ بدین سبب آنان را ببخش، برایشان طلب آمرزش کن و در امور با آنان مشورت داشته باش و هنگامی که تصمیم گرفتی، بر خدا توکل کن.
این آیه نشان داده است که نرمی و مهربانی در مواجهه با مردم، یکی از فاکتورهای مهم در ایجاد ارتباط و حفظ اجتماع است.
در آیه دیگری می خوانیم:
«وَ إِذا جاءَکَ الَّذینَ یُؤمِنونَ بِآیاتِنا فَقُل سَلامٌ عَلَیکُم»
هرگاه آنهایی که به آیات ما ایمان دارند نزد تو آمدند، به آنان بگو: سلام بر شما.
همچنین قرآن کریم در رابطه با شیوه برخورد مؤمنان با افراد نادان می فرماید:
«وَ إِذا خاطَبَهُمُ الجاهِلُونَ قالوا سَلاماً»
و هنگامی که جاهلان آنان را مورد خطاب قرار می دهند، با سلام و سخنی مسالمت آمیز پاسخ می دهند.
بنابراین، ادب گفتاری در اسلام حتی در مقابل فردی که رفتار مناسبی ندارد نیز مورد تاکید است.
خوب حرف زدن؛ سفارش مستقیم قرآن
با بررسی آیاتی که در رابطه با گفتار انسان آمده است، روشن می شود که قرآن برای نحوه سخن گفتن اهمیت ویژه ای قائل است.
خداوند می فرماید:
«وَ قُولوا لِلنَّاسِ حُسناً»
با مردم نیکو سخن بگویید.
در جای دیگری نیز آمده است:
«قُولوا قَولاً سَدیداً»
سخنی استوار و درست بر زبان بیاورید.
همچنین قرآن از هدایت انسان به سمت گفتار پاک و نیکو سخن می گوید و در داستان حضرت موسی(ع) و حضرت هارون(ع) نیز خطاب به آنان می فرماید:
«فَقولا لَهُ قَولاً لَیِّناً»
با او، یعنی فرعون، به نرمی سخن بگویید.
از این آیات می توان دریافت که گفتار شایسته از نگاه قرآن باید نیکو، درست، استوار، پاک و همراه با نرمی باشد. سخن انسان نباید بگونه ای باشد که سبب تحقیر، دلخوری، خستگی یا دل زدگی مخاطب شود.
پیامبر(ص) چه طور به خطاهای دیگران تذکر می داد؟
در روایات آمده است که پیامبر اکرم(ص) هنگام مشاهده خطای افراد، به طور معمول شخص خطاکار را مستقیماً با نام مورد خطاب قرار نمی دادند. ایشان به جای اشاره مستقیم به یک فرد، می فرمودند:
«ما بالُ قَومٍ...»
یعنی چرا برخی افراد چنین کاری انجام می دهند؟
این شیوه، ضمن بیان نادرستی یک رفتار، از قرار گرفتن فرد در معرض تحقیر و سرزنش مستقیم جلوگیری می کرد.
در سیره ائمه(ع) نیز موارد گوناگونی از برخورد همراه با گذشت و نرمی با افراد بی ادب نقل شده است. آنان در خیلی از موارد، به جای واکنش تند، از کنار رفتار نامناسب افراد می گذشتند و حتی گاهی با محبت و اخلاق نیک پاسخ می دادند.
در روایتی در رابطه با امام صادق(ع) آمده است که آن حضرت در سفری وارد منطقه ای در نزدیکی بغداد شدند. فردی که مسئول نگهبانی آن محل بود، به امام(ع) و همراهان ایشان اجازه ورود نداد و گفت چون شب شده است، امکان ورود وجود ندارد.
برخی از یاران امام(ع) پیشنهاد کردند که چون آنان سه نفر هستند و نگهبان یک نفر است، با قدرت وارد شوند. اما امام صادق(ع) این پیشنهاد را نپذیرفتند و در کنار آن فرد نشستند و با زبانی آرام، همراه با محبت و مهربانی با او گفت و گو کردند.
پس از مدتی، رفتار آن مرد تغییر نمود و اجازه ورود داد. امام(ع) بعد از این ماجرا خطاب به یاران خود فرمودند:
«هَذا خَیرٌ أَمِ الَّذی قُلتُما»
آیا این رفتار بهتر بود یا آن چه شما پیشنهاد کردید؟
این ماجرا نمونه ای از تأثیر گفتار نرم و اخلاق نیکو در سیره اهل بیت(ع) است.
سلام؛ شروع یک ارتباط دوستانه
سلام کردن یکی از روشن ترین مصادیق گفتار نیکو در فرهنگ اسلامی است. سلام، پیام صلح، محبت و دوستی را منتقل می کند و به این علت در آموزه های دینی مورد تاکید فراوان قرار گرفته است.
در روایات برای سلام کردن پاداش ویژه ای بیان شده و پیش دستی در سلام نیز از فضایل اخلاقی به شمار آمده است.
از پیامبر اکرم(ص) نقل شده است که علاقه داشتند برخی سنت ها بعد از ایشان باقی بماند و یکی از آنها سلام کردن به کودکان بود.
در قرآن کریم نیز سلام جایگاه ویژه ای دارد. خداوند در رابطه با اهل بهشت می فرماید:
«سَلامٌ عَلَیکُم بِما صَبَرتُم»
سلام بر شما به جهت صبری که داشتید.
همچنین در آیات قرآن، به پیامبران الهی سلام شده است:
«سَلامٌ عَلی نُوحٍ فِی العالَمینَ»
و در رابطه با همه پیامبران نیز می فرماید:
«وَ سَلامٌ عَلَی المُرسَلینَ»
بنابراین، سلام کردن با وجود سادگی، یکی از ابزارهای مهم برای ایجاد محبت و تقویت روابط اجتماعی است.
دشنام و لقب زشت؛ ممنوع در فرهنگ اسلامی
از دیگر اصول مهم در گفتار، پرهیز از توهین، تحقیر، دشنام و استفاده از لقب های نامناسب است.
قرآن کریم صراحتاً می فرماید:
«وَ لا تَنابَزُوا بِالأَلقابِ»
یکدیگر را با لقب های زشت و ناپسند خطاب نکنید.
در سیره پیامبر اکرم(ص) نیز آمده است که اگر فردی نام نامناسبی داشت، آنرا به نامی نیکو تغییر می دادند. بطور مثال، زنی که نامش «عاصیه» بود، به پیشنهاد پیامبر(ص) «جمیله» نام گرفت. همینطور فردی با نام «عبدالعزی» نزد پیامبر(ص) آمد و حضرت نام «عبدالله» را برای او انتخاب کردند.
این رفتار نشان داده است که حتی نام افراد نیز از نظر اخلاقی و اجتماعی اهمیت دارد و نباید با نام یا لقبی که سبب تحقیر شخص می شود، او را خطاب کرد.
قرآن کریم حتی از دشنام دادن به معبودهای مشرکان نیز نهی می کند و می فرماید:
«لا تَسُبُّوا الَّذینَ یَدعُونَ مِن دُونِ اللَّهِ»
به آنهایی که غیر خدا را می خوانند دشنام ندهید.
دلیل این نهی آن است که دشنام متقابل می تواند سبب اهانت به ساحت خداوند شود.
البته میان «سب» و «لعن» تفاوت وجود دارد. سب به معنای ناسزاگویی و دشنام است، اما لعن به معنای درخواست دور شدن فرد از رحمت الهی است. در قرآن، گروه هایی مانند ظالمان، منافقان، آزاردهندگان پیامبر(ص) و ابلیس مورد لعن قرار گرفته اند و این مورد با پرهیز از ناسزاگویی متفاوت است.
از امیرالمؤمنین(ع) نیز نقل شده است که هنگامی که شنیدند بعضی از یارانشان به سپاهیان معاویه دشنام می دهند، آنان را از این کار نهی کردند و فرمودند به جای ناسزا گفتن، اعمال و رفتار نادرست آنان را بیان کنند.
این شیوه نشان داده است که در فرهنگ اهل بیت(ع)، حتی هنگام مخالفت و بیان انتقاد نیز نباید از مرز ادب و اخلاق عبور کرد.
آرام صحبت کردن؛ نشانه وقار
یکی دیگر از آداب گفتاری در اسلام، پرهیز از فریاد و بلند کردن بی جهت صداست.
قرآن کریم در ارتباط با پیامبر اکرم(ص) می فرماید صدای خویش را از صدای پیامبر بالاتر نبرید. هرچند این آیه در رابطه با رعایت ادب در مقابل پیامبر(ص) نازل شده است، اما اصل رعایت آرامش و وقار در سخن گفتن را نیز می توان از آن مورد توجه قرار داد.
در فرهنگ اخلاقی اسلام، شایسته است انسان با آرامش، شمرده و متین سخن بگوید و از داد زدن و فریاد کشیدن دوری کند.
در توصیف شیوه سخن گفتن پیامبر اکرم(ص) نیز نقل شده است که آن حضرت چنان آرام و شمرده سخن می گفتند که شنونده می توانست کلمات ایشان را یکی یکی بشمارد.
این نوع سخن گفتن، نشانه آرامش، وقار و تسلط بر گفتار است.
پرحرفی؛ آفت گفتار نیکو
پرحرفی و پرچانگی نیز از رفتارهایی است که با ادب گفتاری سازگار نیست. در سیره اهل بیت(ع) بر کنترل زبان و پرهیز از سخنان طولانی و غیرضروری تاکید شده است.
سخن گفتن زمانی پرارزش است که هدف و فایده ای داشته باشد؛ بنابراین، انسان باید مراقب باشد که طولانی شدن گفت و گو، اصل پیام را از بین نبرد و مخاطب را خسته نکند.
گفتار بیهوده؛ سخنی بدون سود
یکی دیگر از موانع گفتار شایسته، سخن بیهوده و بی فایده است. کلامی که نه سودی برای گوینده دارد و نه برای شنونده، ممکنست تنها موجب اتلاف وقت، خستگی یا آزردگی مخاطب شود.
بر اساس آموزه های اخلاقی اسلام، انسان باید مراقب سخنان خود باشد و اجازه ندهد کلامی بی نتیجه در گفت و گوی او جای گیرد.
بنابراین، خوب حرف زدن در فرهنگ اسلامی مجموعه ای از رفتارها را دربرمی گیرد؛ از انتخاب واژه های مناسب و سخن گفتن با نرمی گرفته تا سلام کردن، رعایت احترام، پرهیز از دشنام و تحقیر، کنترل بلندی صدا، دوری از پرحرفی و خودداری از سخنان بیهوده.
سیره پیامبر اکرم(ص) و اهل بیت(ع) نشان داده است که ادب در گفتار، تنها یک سفارش اخلاقی نیست، بلکه یکی از پایه های مهم معاشرت صحیح و حفظ محبت و احترام میان انسان هاست.
این مطلب را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان قائم در مورد این مطلب