جرم بحرانی توسعه ایران بارها تا آستانه تغییر پیش رفته و بازگشته است
قائم: «چرا ایران توسعه پیدا نمی کند؟» صادق الحسینی کتاب «جرم بحرانی» را با همین پرسش شروع می کند. در مقدمه می نویسد که این سؤال از کودکی با او بوده است. وی در روزنامه ها می خواند که کره جنوبی، کشوری که در دهه‌ی چهل خورشیدی از ایران فقیرتر بود، حال خودرو، کشتی و تراشه به جهان می فروشد. بعدها هر بحران ارزی، هر موج مهاجرت نخبگان و هر فرصت ازدست رفته همان پرسش را پیش رویش می گذاشت. چه طور کشوری با منابع طبیعی گسترده، موقعیت جغرافیایی مهم و نیروی انسانی تحصیل کرده، بارها امکان پیشرفت پیدا می کند و از تبدیل آن به توسعه ای پایدار بازمی ماند؟
به گزارش قائم به نقل از خبر آنلاین، کتاب جرم بحرانی؛ کالبدشکافی گذار به توسعه، روایت شکست ها، پیروزی ها و مسیر آینده ی ایران» حاصل پیگیری این پرسش است. الحسینی برای یافتن پاسخ، هم به تاریخ ایران رجوع می کند و هم تجربه ی شانزده کشور را کنار یکدیگر می گذارد. دامنه ی بحث از لهستان و اوکراین بعد از فروپاشی بلوک شرق تا اصلاحات چین و ویتنام، گذار آفریقای جنوبی و بحران های آرژانتین و ونزوئلا گسترده است. در پشت این روایتهای متفاوت، یک مساله دنبال می شود. چه شرایطی به یک کشور اجازه می دهد از دل بحران مسیر تازه ای باز کند، درحالی که کشوری دیگر بعد از بحرانی مشابه باردیگر به همان بن بست بازمی گردد؟
چه طور یک سیاست خوب به تصمیمی عملی تبدیل می شود؟
فرض نماییم گروهی از اقتصاددانان بر سر لزوم یک اصلاح به توافق رسیده اند. هنوز باید روشن شود چه کسانی اختیار اجرای آنرا دارند، چه گروه هایی از آن زیان می بینند و چه کسی می تواند حمایت لازم را برای شروع و ادامه ی آن جلب نماید. به همین دلیل، دانستن این که چه سیاستی می تواند به رشد کمک نماید، تنها قسمتی از مساله است. بخش دشوارتر، فهمیدن شرایطی است که اجرای آن سیاست را از نظر سیاسی و اجتماعی ممکن می کند.
الحسینی در فصل اول، نظریه های توسعه را با همین دغدغه مرور می کند. از نظریه ی نوسازی و دیدگاه های وابستگی تا بحث دولت رانتی، دولت توسعه گرا و نهادگرایی اقتصادی، هر رویکرد قسمتی از تفاوت میان سرنوشت کشورها را توضیح می دهد. نویسنده چارچوب اصلی بحث خودرا از داگلاس نورث، جان والیس و بری وینگاست می گیرد. در «نظم دسترسی محدود»، فرصتهای مهم اقتصادی و سیاسی در اختیار گروه هایی است که ائتلاف حاکم را می سازند. محدود نگه داشتن دسترسی دیگران برای اعضاء این ائتلاف سود دارد و به حفظ مناسبات قدرت کمک می نماید. بدین سبب گشودن راه ورود گروههای تازه، منافع کسانی را تغییر می دهد که اختیار تصمیم گیری دارند. از اینجا سؤال اصلی کتاب شکل می گیرد. چه زمانی قسمتی از صاحبان قدرت حضور می یابند از ترتیباتی فاصله بگیرند که تا روز گذشته به سودشان بوده است؟
سه شرطی که بحران را به فرصت گذار تبدیل می کنند
«جرم بحرانی» استعاره ای از فیزیک هسته ای است و به آستانه ای اشاره دارد که بعد از آن، یک واکنش زنجیره ای می تواند خودرا ادامه دهد. الحسینی از این مفهوم برای توضیح لحظه ای استفاده می نماید که اصلاحات امکان شروع و دوام پیدا می کنند. در چهارچوب او، رسیدن به این آستانه به کنار هم قرار گرفتن سه عامل وابسته است.
عامل اول، برنامه ای است که بتوان حمایت قسمتی از ائتلاف مسلط را برای آن به دست آورد. در لحظه ی بحران، ادامه ی وضعیت موجود ممکنست برای تعدادی از صاحبان قدرت هم پرهزینه شود. برنامه ای که بتواند در چنین وضعیتی حمایت آنها را جلب نماید، فرصت ورود به مرحله ی تصمیم گیری پیدا می کند. عامل دوم، تیمی است که توان اجرای برنامه را داشته باشد. اجرای اصلاحات به افرادی نیاز دارد که دستگاه اداری را بشناسند، تصمیم ها را به اقدام تبدیل کنند و در مقابل فشارهایی که در جریان اجرا پدید می آید، بتوانند مسیر را ادامه دهند. عامل سوم، اعتبار اجتماعی است. هنگامی که هزینه های تغییر زودتر از نتایج آن دیده می شود، اعتماد مردم به آنهایی که اصلاحات را پیش می برند می تواند برای ادامه ی مسیر تعیین کننده باشد.
در این نگاه، بحران می تواند محاسبات سیاسی را تغییر دهد و فرصتی کوتاه برای تصمیم هایی فراهم آورد که قبل تر امکان طرح یا اجرای آنها وجود نداشت. پرسش اینست که در همان فرصت کوتاه، چه طرحی آماده است، چه کسانی می توانند آنرا اجرا کنند و جامعه تا چه اندازه به آنها اعتماد دارد.
از لهستان و اندونزی تا مسئله ی ایران
تنوع نمونه ها به خواننده اجازه می دهد این استدلال را در موقعیت های متفاوت دنبال کند. فصل لهستان بر سرعت اصلاحات بعد از سقوط نظم کمونیستی تمرکز دارد، درحالی که فصل چین از گذاری دومرحله ای سخن می گوید. فصل اندونزی نقش گروهی از اقتصاددانان معروف به «مافیای برکلی» را در اصلاحات اقتصادی بررسی می کند و فصل ویتنام اصلاحات «دوی موی» را در کنار سیاست خارجی این کشور می خواند. در سوی دیگر، آرژانتین و ونزوئلا نمونه هایی جهت بررسی تکرار بحران، ابرتورم و دشواری خروج از مسیرهای ناکام اند. این تفاوت ها فرصتی به خواننده می دهد تا ببیند سرعت اصلاحات، ترکیب تیم اجرائی و شرایط سیاسی در هر تجربه چه طور بر نتیجه اثر می گذارند.
فصل مفصل ایران بعد از این بررسی ها می آید. معرفی کتاب، از کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ تا جنگ اسفند ۱۴۰۴، یک قرن فراز و فرود را در مقابل خواننده قرار می دهد. در این چشم انداز، پرسش از فرصتهای ازدست رفته اهمیت ویژه ای دارد. در مقاطعی که تغییر ممکن به نظر می رسید، چه نیروهایی از آن پشتیبانی می کردند؟ چه منافع و امتیازهایی در معرض تغییر قرار می گرفت؟ آیا آنهایی که برنامه ی اصلاح داشتند، توان اجرا و اعتبار اجتماعی لازم را هم در اختیار داشتند؟ فصل پایانی، با طرح پرسش «چند سال رشد، یک ملت را توسعه یافته می کند؟»، بحث را به مسئله ی دوام می رساند. حتی بعد از شروع رشد، باید دید چه شرایطی به یک کشور امکان می دهد دستاوردهایش را در طی زمان حفظ کند.
جرم بحرانی برای خوانندگانی نوشته شده که می خواهند اقتصاد ایران را در پیوند با تاریخ سیاسی و ساختار قدرت آن بفهمند. خواندن کتاب در روزگار بحران، ما را به پرسشی مشخص می رساند. اگر مجالی برای تغییر پدید آید، آیا از پیش برنامه ای قابل اجرا، تیمی توانمند و اعتباری اجتماعی برای پیش بردن آن فراهم نموده ایم؟
جرم بحرانی، نوشته ی صادق الحسینی، در ۴۴۸ صفحه، با قطع رقعی و جلد شومیز، در سال ۱۴۰۵ به چاپ اول نشر روزنه رسیده است.
مخاطبان خبرآنلاین می توانید این کتاب را از راه لینک زیر و با کد تخفیف ویژه مخاطبان خبرآنلاین khabar۴۰۵ از وب سایت نشر روزنه تهیه نمایید.
جرم بحرانی؛ کالبدشکافی گذار به توسعه، روایت شکست ها، پیروزی ها و مسیر آینده ی ایران
منبع: قائم
این مطلب را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان قائم در مورد این مطلب