بهترین زمان برای یاد خدا کدام است؟ از خلوت سحرگاهی تا لحظه های سرنوشت ساز زندگی
به گزارش قائم، یاد خدا در آموزه های اسلامی به زمان خاصی محدود نمی شود؛ بااین حال، قرآن کریم و روایات اهل بیت(ع) بر برخی ساعتهای شبانه روز، روزهای ویژه سال و موقعیت های حساس زندگی تاکید بیشتری دارند. از سحرگاهان و شبهای جمعه تا لحظه تصمیم گیری، داوری، آغاز کار و حتی غذا خوردن، ذکر الهی مجالی برای تقویت حضور قلب، آرامش درونی و حرکت در راه بندگی است.
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، پاسخ به سؤالِ یک پرسشگر از مرکز ملی پاسخگوئی به سوالات دینی ارایه شده است:
یاد خدا؛ پیوند همیشگی انسان با سرچشمه آرامش
یاد خدا یکی از ارکان زندگی معنوی مؤمن و راهی برای پیوند قلب با سرچشمه کمال و آرامش است. بااینکه ذکر الهی به زمان یا مکان مشخصی اختصاص ندارد و انسان مؤمن می تواند در همه لحظات زندگی به یاد آفریدگار باشد، قرآن کریم و سخنان پیامبر اکرم(ص) و اهل بیت(ع) بر برخی زمان ها و موقعیت ها تاکید ویژه ای دارند.
بررسی آموزه های دینی نشان میدهد که می توان زمان های سفارش شده برای ذکر را در دو گروه دسته بندی کرد: نخست، اوقات فضیلت مندی که به سبب خاصیت های خاص خود برای یاد خدا اهمیت بیشتری دارند و دوم، موقعیت هایی در جریان زندگی که توجه به آفریدگار در آنها می تواند راهنمای رفتار انسان و عاملی برای تقویت ایمان و خودکنترلی باشد.
بخش نخست: زمان های برتر برای یاد خدا
این بخش به زمان هایی اختصاص دارد که بر مبنای آیات قرآن و روایات، برای ذکر و توجه به آفریدگار فضیلت ویژه ای دارند.
۱. بامدادان و شامگاهان؛ آغاز و پایان روز با یاد خدا
صبحگاهان و شامگاهان همچون زمان هایی هستند که در متون دینی بر اهمیت ذکر الهی در آنها تاکید شده است. خداوند متعال در قرآن کریم می فرماید:
«وَاصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاهِ وَالْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ»؛ (۱)
«با آنهایی که بامداد و شام پروردگارشان را می خوانند و خشنودی او را می طلبند، خودرا شکیبا و همراه نگه دار.»
پیامبر اکرم(ص) هم در حدیثی قدسی، بر یاد خدا بعد از نماز بامداد و نماز عصر تاکید کرده اند:
«یَا ابْنَ آدَمَ اذْکُرْنِی بَعْدَ الْفَجْرِ سَاعَهً وَاذْکُرْنِی بَعْدَ الْعَصْرِ سَاعَهً أَکْفِکَ مَا أَهَمَّکَ»؛ (۲)
«ای فرزند آدم، یک ساعت بعد از نماز بامداد مرا یاد کن و یک ساعت بعد از نماز عصر هم به یاد من باش تا آن چه تو را نگران و مشغول کرده است، کفایت کنم.»
در این روایت، منظور از عصر، زمان بعد از نماز عصر است؛ همان گونه که در بخش نخست روایت هم به زمان بعد از نماز بامداد اشاره شده است. بنابراین، آغاز روز و ساعات پایانی روز از فرصتهای مناسب برای توجه به خداوند به شمار می روند.
در روایتی دیگر، امام باقر(ع) این دو بازه زمانی را از اوقات غفلت و زمان فعالیت سپاهیان ابلیس معرفی کرده اند و از پیامبر اکرم(ص) نقل شده است که در این ساعات، خدا را فراوان یاد کنید و فرزندان خودرا هم در پناه الهی قرار دهید. (۳)
۲. دل شب و سحرگاهان؛ مهلتی برای خلوت با پروردگار
شب زنده داری و بیداری در ساعات پایانی شب، در فرهنگ اسلامی جایگاهی ویژه دارد. خلوت شبانه مهلتی برای دور شدن از مشغله های روزمره، توجه عمیق تر به خداوند و تقویت ارتباط معنوی با اوست.
امیرالمؤمنین علی(ع) در بیان ارزش این عبادت می فرمایند:
«أَفْضَلُ الْعِبَادَهِ سَهَرُ الْعُیُونِ بِذِکْرِ اللَّهِ»؛ (۴)
«برترین عبادت، شب زنده داری همراه با یاد خداوند سبحان است.»
همچنین امام باقر(ع)، برخاستن در دل شب و یاد خداوند را از طریق های دستیافتن به نیکی و زدودن خطاها معرفی کرده اند. (۵)
بر این اساس، سحرگاهان را می توان از فرصتهای پرارزش برای مناجات، استغفار و ذکر دانست؛ زمانیکه انسان می تواند با آرامش بیشتری به بازبینی در رفتار خود و تقویت پیوند قلبی با آفریدگار بپردازد.
۳. روز جمعه؛ فرصتی ویژه برای عبادت و ذکر
روز جمعه در آموزه های اسلامی از جایگاه برجسته ای برخوردار می باشد و مؤمنان به استفاده معنوی از این روز سفارش شده اند. قرآن کریم با تکیه بر اهمیت یاد خدا در روز جمعه می فرماید:
«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذَا نُودِیَ لِلصَّلَاهِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَهِ فَاسْعَوْا إِلَی ذِکْرِ اللَّهِ وَذَرُوا الْبَیْعَ ذَلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ»؛ (۶)
«ای آنهایی که ایمان آورده اید، هنگامی که برای نماز روز جمعه ندا داده می شود، به سمت یاد خدا بشتابید و خریدوفروش را رها کنید؛ این برای شما بهتر است، اگر بدانید.»
بر اساس این آیه، نماز جمعه از مصادیق برجسته ذکر الهی است و اهمیت توجه به آفریدگار در این روز تا آنجا است که مؤمنان هنگام فرا رسیدن نماز جمعه به ترک دادوستد و شتافتن به سمت عبادت فراخوانده می شوند.
در داستانی از امام صادق(ع) هم بر فراوانی ذکر و درود بر پیامبر(ص) در شب و روز جمعه تاکید شده است:
«إِنَّ لِلَّهِ تَعَالَی کَرَائِمَ فِی عِبَادِهِ خَصَّهُمْ بِهَا فِی کُلِّ لَیْلَهِ جُمُعَهٍ وَیَوْمِ الْجُمُعَهِ فَأَکْثِرُوا فِیهِمَا مِنَ التَّهْلِیلِ وَالتَّسْبِیحِ وَالثَّنَاءِ عَلَی اللَّهِ تَعَالَی وَالصَّلَاهِ عَلَی النَّبِیِّ»؛ (۷)
«خداوند متعال کرامت هایی برای بندگان خود قرار داده است که در هر شب و روز جمعه به آنان اختصاص می دهد؛ پس در این دو زمان، تهلیل و تسبیح را فراوان بگویید، خداوند را خیلی بستایید و بر پیامبر درود بفرستید.»
۴. ماه مبارک رمضان؛ ماهی برای توسعه ذکر و بندگی
ماه مبارک رمضان، بعنوان ماه روزه داری، عبادت و انس با قرآن، فرصت مناسبی برای تقویت ارتباط معنوی با خداوند است. در این ماه، مؤمنان به افزایش ذکر و توجه به صفات الهی سفارش شده اند.
پیامبر اکرم(ص) در روایتی درباره ی اهمیت ذکر در ماه رمضان می فرمایند:
«رَمَضَانُ شَهْرُ اللَّهِ تَبَارَکَ وَتَعَالَی اسْتَکْثِرُوا فِیهِ مِنَ التَّهْلِیلِ وَالتَّکْبِیرِ وَالتَّحْمِیدِ وَالتَّمْجِیدِ وَالتَّسْبِیحِ»؛ (۸)
«رمضان، ماه خداوند تبارک وتعالی است. در این ماه، تهلیل، تکبیر، تحمید، تمجید و تسبیح خداوند را خیلی به جا آورید.»
تهلیل، گفتن «لا إله إلّا الله»، تکبیر، گفتن «الله أکبر»، تحمید، گفتن «الحمدلله» و تسبیح، گفتن «سبحان الله» است. تداوم این اذکار می تواند زمینه توجه بیشتر به خداوند و تقویت روحیه بندگی را فراهم آورد.
۵. دهه نخست ذی حجه و ایام تشریق؛ روزهایی برای یاد خدا
دهه نخست ماه ذی حجه و ایام در رابطه با مناسک حج هم از زمان هایی هستند که در آموزه های دینی بر ذکر الهی در آنها تاکید شده است.
قرآن کریم می فرماید:
«وَاذْکُرُوا اللَّهَ فِی أَیَّامٍ مَعْدُودَاتٍ»؛ (۹)
«و خدا را در روزهایی معین یاد کنید.»
در تفسیر این آیه، از ایام تشریق بعنوان یکی از مصادیق روزهای معین یاد شده است. این ایام با مناسک حج و جلوه های مختلف بندگی همراه اند و مهلتی برای افزایش توجه به آفریدگار به شمار می روند.
## بخش دوم: موقعیت های ویژه برای یاد خدا در زندگی روزمره
توصیه های دینی درباره ی ذکر تنها به زمان های مشخص شبانه روز یا روزهای خاص سال محدود نیست. در خیلی از موقعیت های زندگی هم بر یاد خدا تاکید شده است؛ بخصوص در لحظاتی که رفتار، تصمیم یا واکنش انسان می تواند دستاوردهای مهمی داشته باشد.
۱. در میدان جهاد و هنگام رویارویی با دشمن
در موقعیت های دشوار و هنگام رویارویی با دشمن، استقامت و حفظ روحیه اهمیت فراوانی دارد. قرآن کریم در کنار سفارش به پایداری، مؤمنان را به یاد فراوان خداوند دعوت می کند:
«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذَا لَقِیتُمْ فِئَهً فَاثْبُتُوا وَاذْکُرُوا اللَّهَ کَثِیرًا لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ»؛ (۱۰)
«ای آنهایی که ایمان آورده اید، هنگامی که با گروهی مواجه شدید، پایداری کنید و خدا را خیلی یاد کنید، باشد که رستگار شوید.»
امیرالمؤمنین علی(ع) هم دراین خصوص می فرمایند:
«إِذَا لَقِیتُمْ عَدُوَّکُمْ فِی الْحَرْبِ فَأَقِلُّوا الْکَلَامَ وَاذْکُرُوا اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ وَلَا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبَارَ فَتُسْخِطُوا اللَّهَ تَبَارَکَ وَتَعَالَی وَتَسْتَوْجِبُوا غَضَبَهُ»؛ (۱۱)
«هرگاه در جنگ با دشمن مواجه شدید، سخن را کوتاه کنید، خداوند عزوجل را یاد کنید و به دشمن پشت نکنید؛ چونکه با این کار، خداوند تبارک وتعالی را به خشم می آورید و سزاوار غضب او می شوید.»
این آموزه ها نشان می دهند که یاد خدا در موقعیت های دشوار، در کنار پایداری و انجام وظیفه، از اهمیت ویژه ای برخوردار می باشد.
۲. هنگام تصمیم گیری، داوری و تقسیم اموال
یکی از موقعیت های مهم برای یاد خدا، زمانی است که انسان قصد انجام کاری دارد یا باید درباره ی دیگران قضاوت کند و حقی را میان افراد تقسیم کند. در چنین شرایطی، توجه به خداوند می تواند انسان را به رعایت انصاف و دوری از تصمیم های شتاب زده یا متأثر از خواسته های شخصی متوجه سازد.
پیامبر اکرم(ص) می فرمایند:
«اذْکُرِ اللَّهَ عِنْدَ هَمِّکَ إِذَا هَمَمْتَ وَعِنْدَ لِسَانِکَ إِذَا حَکَمْتَ وَعِنْدَ یَدِکَ إِذَا قَسَمْتَ»؛ (۱۲)
«هنگامی که قصد انجام کاری کردی، زمانیکه با زبان خود داوری می کنی و هنگامی که با دست خود چیزی را تقسیم می کنی، خدا را یاد کن.»
این روایت بر ضرورت همراهی یاد خدا با تصمیم ها و رفتارهایی تاکید دارد که امکان دارد بر حقوق و سرنوشت دیگران اثر بگذارند.
۳. هنگام رعدوبرق و وقوع صاعقه
پدیده های طبیعی قدرتمند، مانند رعدوبرق و صاعقه، در آموزه های دینی از موقعیت هایی هستند که یاد خدا در آنها مورد توجه قرار گرفته است.
امام صادق(ع) می فرمایند:
«إِنَّ الصَّاعِقَهَ تُصِیبُ الْمُؤْمِنَ وَالْکَافِرَ وَلَا تُصِیبُ ذَاکِرًا»؛ (۱۳)
«صاعقه به مؤمن و کافر به هدف خوردن می کند، اما به کسی که یاد خداست، به هدف خوردن نمی کند.»
این روایت در متن آموزه های در ارتباط با ذکر الهی نقل شده است و بر توجه به خداوند در رویارویی با پدیده های هراس آور تاکید دارد.
۴. هنگام سخن گفتن و آغاز کارها
زبان و گفتار انسان از مهم ترین ابزارهای ارتباطی او هستند و در آموزه های اسلامی، مراقبت از زبان و آراستن آن به یاد خدا اهمیت ویژه ای دارد.
امیرالمؤمنین علی(ع) می فرمایند:
«الْعَاقِلُ مَنْ عَقَلَ لِسَانَهُ إِلَّا عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ»؛ (۱۴)
«خردمند کسی است که زبان خودرا جز برای یاد خدا به کار نگیرد.»
همچنین امام سجاد(ع) در دعایی درباره ی آغاز سخن و درخواست از آفریدگار می فرمایند:
«اللَّهُمَّ بِذِکْرِکَ أَسْتَفْتِحُ مَقَالِی وَبِشُکْرِکَ أَسْتَنْجِحُ سُؤَالِی»؛ (۱۵)
«خدایا، سخنم را با یاد تو آغاز می کنم و با سپاسگزاری از تو، برآورده شدن درخواستم را می جویم.»
این سفارش ها بر آن دلالت دارند که ذکر الهی می تواند در آغاز سخن و کارهای روزمره، بعنوان یادآوری برای جهت دهی درست به رفتار و گفتار انسان مورد توجه قرار گیرد.
۵. هنگام غذا خوردن و قبل از خواب
در آموزه های اسلامی، یاد خدا به عبادت های خاص محدود نیست و رفتارهای روزمره هم می توانند با توجه و سپاسگزاری از آفریدگار همراه شوند. غذا خوردن، بعنوان بهره مندی از نعمت های الهی، یکی از این موقعیت هاست.
امیرالمؤمنین علی(ع) دراین خصوص می فرمایند:
«اذْکُرُوا اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ عَلَی الطَّعَامِ وَلَا تَلْغَطُوا فَإِنَّهُ نِعْمَهٌ مِنْ نِعَمِ اللَّهِ وَرِزْقٌ مِنْ رِزْقِهِ یَجِبُ عَلَیْکُمْ فِیهِ شُکْرُهُ وَذِکْرُهُ وَحَمْدُهُ»؛ (۱۶)
«هنگام غذا خوردن، خداوند عزوجل را یاد کنید و ذکر خودرا نامفهوم و آشفته بر زبان نیاورید؛ چونکه غذا نعمتی از نعمت های خدا و روزی ای از روزی های اوست و شکر، ذکر و حمد خداوند در مقابل آن بر شما لازم است.»
همچنین در روایات، بر یاد خدا هنگام خوابیدن تاکید شده است؛ بگونه ای که انسان شایسته است با یاد پروردگار، دل و زبان خودرا همراه سازد و ذکر خدا را آخرین عهد خویش با دنیا قرار دهد. (۱۷)
۶. هنگام پایان مجلس و برخاستن از جمع
پایان یک گفت و گو یا برخاستن از مجلس هم در سیره پیامبر اکرم(ص) با دعا و طلب آمرزش همراه بوده است.
در روایتی آمده است که پیامبر(ص) هنگامی که سخن خودرا به پایان می رساندند و قصد برخاستن از مجلس را داشتند، چنین دعا می کردند:
«اللَّهُمَّ اغْفِرْ لَنَا مَا أَخْطَأْنَا وَمَا تَعَمَّدْنَا وَمَا أَسْرَرْنَا وَمَا أَعْلَنَّا وَمَا أَنْتَ أَعْلَمُ بِهِ مِنَّا»؛ (۱۸)
«خدایا، آن چه را از روی خطا یا عمد، در نهان یا آشکار از ما سر زده است و تو به آن آگاه تری، بر ما ببخش.»
این سیره، اهمیت دعا و طلب آمرزش را در موقعیت های معمول زندگی یادآوری می کند و نشان میدهد که پایان یک نشست هم می تواند مهلتی برای برگشت به یاد خدا باشد.
۷. هنگام شنیدن اذان و همراهی با اذان گو
شنیدن اذان، مهلتی برای توجه باردیگر به توحید و دعوت به عبادت است. در روایتی نقل شده است که زراره از امام باقر(ع) پرسید هنگام شنیدن اذان چه بگوید. امام(ع) در پاسخ فرمودند:
«اذْکُرِ اللَّهَ مَعَ کُلِّ ذَاکِرٍ»؛ (۱۹)
«با هر یادکننده ای، تو هم خدا را یاد کن.»
این روایت بر همراهی با یادکنندگان خدا تاکید دارد و شنیدن اذان را می توان یکی از موقعیت های روزمره برای تازه کردن توجه به آفریدگار دانست.
جمع بندی؛ ذکر خدا در زمان های برتر و لحظه های حساس زندگی
آیات قرآن کریم و روایات پیامبر اکرم(ص) و اهل بیت(ع) نشان می دهند که یاد خدا، هم زمان های برتر و مشخصی دارد و هم در موقعیت های مختلف زندگی مورد سفارش قرار گرفته است.
بامدادان و شامگاهان، دل شب و سحرگاهان، روز جمعه، ماه مبارک رمضان و روزهای معین ماه ذی حجه، همچون زمان هایی هستند که برای ذکر الهی اهمیت ویژه ای دارند. در کنار این اوقات، موقعیت هایی مانند میدان جهاد، تصمیم گیری و داوری، مواجهه با پدیده های طبیعی، آغاز سخن و کار، غذا خوردن، خوابیدن، پایان مجلس و شنیدن اذان هم در آموزه های دینی با یاد خدا پیوند خورده اند.
وجه مشترک این سفارش ها آنست که ذکر الهی تنها به تکرار واژه ها محدود نمی گردد، بلکه می تواند در لحظه های حساس، یادآور مسئولیت انسان، زمینه ساز توجه بیشتر به آفریدگار و عاملی برای مراقبت از رفتار و گفتار باشد.
از این منظر، توجه به زمان های فضیلت مند ذکر و زنده نگه داشتن یاد خدا در جریان زندگی روزمره، دو مسیر مکمل برای تقویت حضور قلب و استمرار ارتباط معنوی با آفریدگار هستند؛ مسیری که در آن، هم خلوت سحرگاهی پرارزش است و هم تصمیمی که با یاد خدا و رعایت حق دیگران گرفته می شود.
پی نوشت ها و منابع
۱. قرآن کریم، سوره کهف، آیه ۲۸.
۲. طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الأحکام، پژوهش حسن الموسوی خرسان، تهران: دارالکتب الإسلامیه، ۱۴۰۷ق، ج ۲، ص ۱۳۸، ح ۵۳۶.
۳. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح علی اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران: دارالکتب الإسلامیه، ۱۴۰۷ق، ج ۲، ص ۵۲۲، ح ۲.
۴. لیثی واسطی، علی بن محمد، عیون الحکم و المواعظ، تصحیح حسین حسنی بیرجندی، قم: دارالحدیث، ۱۳۷۶ش، ص ۱۱۲، ح ۲۴۲۸.
۵. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح علی اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران: دارالکتب الإسلامیه، ۱۴۰۷ق، ج ۲، ص ۲۴، ح ۱۵.
۶. قرآن کریم، سوره جمعه، آیه ۹.
۷. فتّال نیشابوری، محمد بن احمد، روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، قم: انتشارات رضی، ۱۳۷۵، ج ۲، ص ۳۳۳.
۸. اشعری قمی، احمد بن محمد بن عیسی، النوادر، تصحیح مدرسه امام مهدی(عج)، قم: مدرسه الإمام المهدی(عج)، ۱۴۰۸ق، ص ۱۷، ح ۲.
۹. قرآن کریم، سوره بقره، آیه ۲۰۳.
۱۰. قرآن کریم، سوره انفال، آیه ۴۵.
۱۱. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح علی اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران: دارالکتب الإسلامیه، ۱۴۰۷ق، ج ۵، ص ۴۲، ح ۵.
۱۲. کراجکی، محمد بن علی، کنز الفوائد، تصحیح عبدا... نعمه، قم: دارالذخائر، ۱۴۱۰ق، ج ۲، ص ۳۱.
۱۳. ابن بابویه، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، تصحیح علی اکبر غفاری، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۳ق، ج ۱، ص ۵۴۴، ح ۱۵۱۶.
۱۴. لیثی واسطی، علی بن محمد، عیون الحکم و المواعظ، تصحیح حسین حسنی بیرجندی، قم: دارالحدیث، ۱۳۷۶ش، ص ۵۲، ح ۱۳۵۹.
۱۵. مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی، بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق، ج ۹۱، ص ۱۵۳، ح ۲۲.
۱۶. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح علی اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران: دارالکتب الإسلامیه، ۱۴۰۷ق، ج ۶، ص ۲۹۶، ح ۲۳.
۱۷. منسوب به امام جعفر صادق(ع)، مصباح الشریعة، بیروت: اعلمی، ۱۴۰۰ق، ص ۴۵.
۱۸. شهید ثانی، زین الدین بن علی، منیة المرید، تصحیح رضا مختاری، قم: مکتب الإعلام الإسلامی، ۱۴۰۹ق، ص ۲۲۰.
۱۹. ابن بابویه، محمد بن علی، دلایل الشرائع، قم: کتاب فروشی داوری، ۱۳۸۵ش، ج ۱، ص ۲۸۴، ح ۳.
منبع: qawem.ir
این مطلب را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان قائم در مورد این مطلب