وقتی ایمان به مسئولیت پذیری تبدیل می شود نقش دین در پیشرفت جامعه
قائم: دینداری لزوماً به مفهوم پایبندی به گذشته یا مخالفت با تحولات جدید نیست. ایمان دینی، اگر با عقلانیت، علم آموزی، تلاش و احترام به حقوق دیگران همراه باشد، می تواند به تقویت مسئولیت پذیری، عدالت خواهی و همبستگی اجتماعی کمک کند؛ عواملی که در راه پیشبرد و ترقی جامعه اهمیت دارند.
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، گاهی این پرسش مطرح می شود که آیا دینداری با پیشرفت در جهان امروز سازگار است یا پایبندی به باورهای دینی می تواند مانعی در راه علم، نوآوری و توسعه اقتصادی باشد. پاسخ به این پرسش، به نوع نگاه ما به دین و همینطور تعریفی که از پیشرفت داریم، بستگی دارد.
پیشرفت جوامع تنها به رشد اقتصادی و گسترش فناوری محدود نمی شود؛ آموزش، اخلاق عمومی، مسئولیت پذیری، عدالت اجتماعی و اعتماد متقابل هم در تشکیل جامعه ای پویا نقش دارند. از این منظر، نمی توان بدون بررسی نقش باورهای دینی در زندگی فردی و اجتماعی، دینداری را بطور کلی در تقابل با پیشرفت قرار داد.
بنابر روایت مهر، در گفت و گو با محمدرضا پی سپار، استاد حوزه و دانشگاه، به بررسی نسبت دین و پیشرفت، نقش ایمان در تقویت انگیزه های انسانی و چگونگی استفاده از ظرفیتهای اخلاقی و اجتماعی دین برای توسعه ایران پرداخته است.
چرا برخی دین و پیشرفت را در مقابل یکدیگر قرار می دهند؟
محمدرضا پی سپار در جواب این پرسش، بر ضرورت تفکیک میان آموزه های دینی و برداشت های محدود یا نادرست از دین تاکید می کند.
به گفته او، دین را نباید فقط مجموعه ای از مناسک فردی یا سفارش هایی متعلق به گذشته دانست. در سنت اسلامی، عقل ورزی، علم آموزی، عدالت، تلاش، آبادانی و مسئولیت انسان در مقابل جامعه از جایگاه مهمی برخوردار می باشند. بر همین اساس، ایمان دینی می تواند بجای ایجاد ایستایی، زمینه ساز حرکت، اصلاح و مسئولیت پذیری باشد.
در جامعه ایران هم خیلی از افراد از باورهای دینی خود برای کار، یادگیری، کمک به دیگران و مشارکت در کارهای اجتماعی انگیزه می گیرند. بنابراین، تعمیم مفهوم واپس گرایی به همه اشکال دینداری، بدون توجه به تفاوت میان باورهای دینی و شیوه های عمل افراد، تصویری کامل از حقیقت عرضه نمی دهد.
از سوی دیگر، نمی توان هر رفتار نادرستی را به نام دین پذیرفت یا مسئولیت آنرا فقط با ارجاع به باورهای دینی توجیه کرد. بررسی نقش دین در پیشرفت، مستلزم توجه همزمان به آموزه ها، برداشت ها و رفتارهای حقیقی افراد و نهادهاست.
آیا پایبندی به سنت های دینی مانع پذیرش تحولات جدید می شود؟
پایبندی به ارزش های گذشته لزوماً به مفهوم مخالفت با آینده نیست. هر جامعه ای برای پیشرفت به ارزش هایی پایدار نیاز دارد؛ ارزش هایی مانند صداقت، عدالت، وفای به عهد، مسئولیت پذیری و احترام به حقوق دیگران که در دوره های مختلف زندگی اجتماعی اهمیت خودرا حفظ می کنند.
پی سپار باور دارد دینداری می تواند به تقویت چنین ارزش هایی کمک نماید. فردی که کار را مسئولیتی اخلاقی می داند، ممکنست برای یادگیری مهارت های جدید و انجام درست وظایف خود انگیزه بیشتری پیدا کند. همینطور کسی که عدالت را یک اصل دینی می شمارد، می تواند در مقابل تبعیض و فساد احساس مسئولیت بیشتری داشته باشد.
با این حال، پایبندی به دین نباید به مفهوم ثابت نگه داشتن تمام شیوه های زندگی در گذشته تلقی شود. جوامع برای پاسخ گویی به نیازهای تازه، به شناخت شرایط جدید، استفاده از دانش بشری و بازبینی در برداشت های خود احتیاج دارند.
از این رو، حفظ ارزش های بنیادین و پذیرش تحولات علمی و اجتماعی الزاماً با یکدیگر تعارض ندارند. آن چه اهمیت دارد، توانایی ایجاد پیوند میان هویت فرهنگی و دینی از یک سو و شناخت نیازهای امروز از جانب دیگر است.
چگونه دینداری می تواند به پیشرفت جامعه کمک کند؟
پیشرفت اقتصادی و اجتماعی به سرمایه، فناوری، برنامه ریزی و مدیریت کارآمد نیاز دارد؛ اما نقش انگیزه های انسانی را هم نمی توان نادیده گرفت. امید، پشتکار، مسئولیت پذیری و تمایل به همکاری از عواملی هستند که می توانند بر کیفیت کارهای فردی و جمعی تأثیر بگذارند.
از دیدگاه پی سپار، ایمان دینی می تواند یکی از منابع تشکیل این انگیزه ها باشد. باور به معنادار بودن زندگی، احساس مسئولیت در مقابل خداوند و دیگر انسان ها و پرارزش دانستن تلاش، ممکنست به افراد کمک نماید تا در برخورد با دشواری ها انگیزه خودرا حفظ کنند.
همچنین تاکید بر کمک به محرومین، دستگیری از نیازمندان و پرهیز از خودخواهی می تواند زمینه مشارکت اجتماعی و تقویت انسجام میان افراد را فراهم آورد.
البته برخورداری از باورهای دینی به تنهایی تضمین کننده رفتار مسئولانه یا موفقیت اجتماعی نیست. تبدیل ارزش ها به رفتار عملی، فراهم بودن شرایط مناسب و وجود سازوکارهای کارآمد برای حل مشکلات جامعه هم اهمیت دارند. بنابراین، ظرفیتهای مثبت دین زمانی می توانند در راه پیشرفت اثرگذار باشند که از سطح شعار فراتر بروند و در رفتار فردی و اجتماعی نمود پیدا کنند.
نقش دینداری در توسعه و حل مشکلات ایران چیست؟
جامعه ایران برای مواجهه با مشکلات اقتصادی، افزایش راندمان، رویارویی با فساد، کاهش صدمه های اجتماعی و تقویت اعتماد عمومی به مجموعه ای از عوامل نیاز دارد. دانش تخصصی، مدیریت مؤثر، سیاستگذاری درست و استفاده از تجربه های موفق، از الزامات توسعه هستند. در کنار این عوامل، اخلاق عمومی و مسئولیت پذیری اجتماعی هم اهمیت دارند.
یکی از ظرفیتهای قابل توجه دینداری، نقش آن در تشکیل کارهای داوطلبانه و کمک های مردمی است. پشتیبانی از خانواده های نیازمند، مشارکت در امور خیریه، کمک به صدمه دیدگان و کارهای اجتماعی نمونه هایی از اقداماتی هستند که می توانند با انگیزه های دینی و اخلاقی ارتباط داشته باشند.
به باور پی سپار، این ظرفیت ها در صورت همراهی با برنامه ریزی مناسب و شناخت دقیق نیازهای جامعه، می توانند به تقویت سرمایه اجتماعی کمک کنند.
از سوی دیگر، ارزش هایی مانند امانت داری، رعایت حقوق دیگران و پرهیز از فساد، در روابط اقتصادی و اجتماعی اهمیت دارند. تقویت این ارزش ها می تواند به بهبود روابط میان افراد و افزایش اعتماد متقابل کمک کند؛ هرچند مقابله مؤثر با فساد و ایجاد سلامت اقتصادی، علاوه بر اخلاق فردی، به قوانین شفاف، نظارت مؤثر و نهادهای پاسخ گو هم نیاز دارد.
بر این اساس، استفاده از ظرفیتهای اخلاقی و اجتماعی دین برای حل مشکلات ایران، به مفهوم جایگزین کردن باورهای دینی بجای دانش، مدیریت و سیاستگذاری نیست؛ بلکه میتوان این ظرفیت ها را در کنار سایر عوامل ضروری توسعه درنظر گرفت.
آیا دینداری با علم گرایی و نوآوری سازگار است؟
علم آموزی و نوآوری به آموزش با کیفیت، پرسشگری، پژوهش مستمر، بررسی شواهد و آمادگی برای اصلاح دیدگاه ها نیاز دارند. دینداری به خودی خود مانع پذیرش این الزامات نیست و افراد دیندار هم می توانند علم را راهی برای شناخت بهتر جهان و یافتن پاسخ برای مسایل انسانی بدانند.
پی سپار با تاکید بر جایگاه علم و تفکر در سنت اسلامی، باور دارد میان ایمان دینی و جست وجوی دانش، تعارضی ذاتی وجود ندارد. بر این مبنا، یادگیری و کوشش برای حل مشکلات جامعه می تواند به عنوان بخشی از مسئولیت اخلاقی انسان درنظر گرفته شود.
در حوزه اقتصاد هم ارزش هایی مانند درستکاری، امانت داری و رعایت حقوق دیگران می توانند به صورت گیری روابط سالم تر کمک کنند. با این وجود، این ارزش ها جایگزین سیاستگذاری اقتصادی مبتنی بر شواهد، مدیریت تخصصی، رقابت سالم و زیرساخت های مناسب نمی شوند؛ بلکه در کنار این عوامل می توانند به بهبود عملکرد جامعه کمک کنند.
برای ایران، مساله اصلی الزاماً انتخاب میان دین و پیشرفت نیست. میتوان از ظرفیتهای علمی و تخصصی کشور بهره گرفت و همزمان به نقش اخلاق، مسئولیت پذیری و کرامت انسانی هم توجه داشت.
چطور می توان از نگاه تقابلی میان دین و پیشرفت عبور کرد؟
برای عبور از این نگاه، ابتدا باید از قضاوت کلی درباره ی دینداری فاصله گرفت و به تفاوت میان باور، برداشت و رفتار توجه کرد. ایمان دینی زمانی می تواند نقشی سازنده در جامعه داشته باشد که با کوشش برای یادگیری، انجام درست وظایف، رعایت حقوق دیگران و مشارکت در حل مسایل عمومی همراه شود.
همچنین لازم است درباره ی نقش دین در پیشرفت، بجای تکیه صرف بر ادعاهای کلی، به نتایج عملی دقت کنیم. تقویت اخلاق عمومی، کاهش تبعیض، افزایش مسئولیت پذیری و گسترش کارهای اجتماعی، همچون حوزه هایی هستند که میتوان نقش ارزش های دینی و اخلاقی را در آنها بررسی کرد.
در عین حال، نباید همه مشکلات توسعه را به فاصله گرفتن از ارزش های دینی یا ضعف اخلاق فردی نسبت داد. مسایل اقتصادی و اجتماعی معمولا مجموعه ای از عوامل مدیریتی، نهادی، فرهنگی و ساختاری دارند و برای حل آنها به راهکارهای متناسب با هر مساله نیاز است.
دینداری چه زمانی می تواند به نیرویی برای پیشرفت تبدیل شود؟
پرسش اصلی این نیست که جامعه برای پیشرفت باید دین را کنار بگذارد یا به گذشته بازگردد؛ بلکه اینست که چطور می توان میان باورهای دینی، عقلانیت، علم آموزی و نیازهای امروز جامعه پیوندی مؤثر برقرار کرد.
ایمان دینی، در صورتیکه با احترام به حقوق دیگران، پذیرش اهمیت دانش، مسئولیت پذیری و کوشش برای عدالت همراه باشد، می تواند به تقویت انگیزه های فردی و انسجام اجتماعی کمک نماید. در مقابل، هر برداشتی از دین که به توجیه فساد، نادیده گرفتن حقوق مردم یا مخالفت بی خود با دانش و تجربه بینجامد، نیازمند بررسی و نقد جدی است.
در نهایت، دینداری را نمی توان بطور ذاتی مانعی برای پیشرفت دانست؛ همان گونه که صرف برخورداری از باورهای دینی هم تضمین کننده توسعه نیست. پیشرفت پایدار به تلفیقی از علم، مدیریت کارآمد، نهادهای پاسخ گو، اخلاق عمومی و مشارکت اجتماعی نیاز دارد.
ایمان دینی می تواند در کنار این عوامل، منبعی برای امید، مسئولیت پذیری و خدمت به دیگران باشد. استفاده از این ظرفیت ها، همراه با عنایت به حقیقت های جامعه و الزامات علم و توسعه، می تواند به ساختن ایرانی آبادتر، عادلانه تر و برخوردار از امید بیشتر به آینده کمک نماید.
این مطلب را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان قائم در مورد این مطلب