مساله حکمرانی بین نسلی در اندیشه اسلامی و غربی
قائم: یکی از بحث های مهم در مدیریت سیاسی و اجتماعی، نسبت میان تجربه مدیران باسابقه و ضرورت حضور نسل جوان در حوزه تصمیم گیری است.
مبلغ - گاهی این مسئله بصورت یک دوگانه مطرح می شود: آیا باید به مدیران باتجربه اعتماد کرد یا فرصت را در اختیار جوانان گذاشت؟
اما بنظر می رسد طرح مسئله به این شکل، از اساس چندان دقیق نیست. تجربه و جوانی لزوماً در مقابل یکدیگر قرار ندارند. آن چه برای یک نظام حکمرانی اهمیت دارد، شناسایی و به کارگیری شایستگی ها، استفاده از سرمایه تجربه و فراهم کردن امکان رشد و مسئولیت پذیری نسل جدید است.
حکمرانی موفق نه می تواند خویش را از تجربه نسل های پیشین محروم کند و نه می تواند با محدود کردن میدان مدیریت به مدیران قدیمی، ظرفیتهای فکری و اجرایی نسل جدید را نادیده بگیرد. مسئله اصلی، چگونگی پیوند این دو سرمایه در قالب شایسته سالاری و عدالت بین نسلی است؛ موضوعی که میتوان از آن با عنوان «حکمرانی بین نسلی» یاد کرد.
حکمرانی در اندیشه غرب؛ دانش، فضیلت و خیر عمومی
در سنت فلسفه سیاسی غرب، حکمرانی قبل از آن که به سن و سابقه افراد وابسته باشد، با صلاحیت و شایستگی آنان سنجیده شده است.
افلاطون در کتاب «جمهوری»، خصوصاً در مباحث مربوط به فیلسوف شاه، بر این باور است که اداره جامعه باید به دست کسانی باشد که از دانش، حکمت و شناخت خیر برخوردار می باشند. در این نگاه، برخورداری از معرفت و توانایی تشخیص حقیقت، مبنای صلاحیت حکمرانی است؛ نه فقط موقعیت اجتماعی یا سابقه حضور در قدرت.
ارسطو هم در کتاب «سیاست»، غایت جامعه سیاسی را تأمین خیر عمومی و فراهم کردن زمینه زندگی شایسته می داند. از این منظر، حکومت زمانی مشروعیت اخلاقی و سیاسی پیدا می کند که در خدمت منافع عمومی باشد، نه منافع شخصی یا گروهی.
در دوران جدید، ماکس وبر با تحلیل بوروکراسی عقلانی، بر اهمیت تخصص، آموزش، صلاحیت حرفه ای، تقسیم وظایف و قواعد روشن اداری تاکید می کند. در چنین ساختاری، مسئولیت باید بر مبنای توانایی و شایستگی حرفه ای واگذار شود، نه فقط روابط شخصی و ملاحظات غیرتخصصی.
جان راولز هم در نظریه عدالت، در بحث «عدالت میان نسل ها» و اصل پس انداز عادلانه، توجه به حقوق و منافع نسل های آینده را ضروری می شمارد. از نظر او، هر نسل در مقابل نسل های بعدی مسئولیت دارد و نمی تواند منابع و امکانات جامعه را فقط برای منافع کوتاه مدت خود مصرف کند.
این دیدگاه ها، با وجود تفاوت های بنیادین، بر یک نکته مشترک تاکید دارند: حکمرانی باید در خدمت خیر عمومی، عدالت و صلاحیت باشد. از همین مبانی میتوان ضرورت استفاده از ظرفیت نسل های مختلف و ممانعت از انحصار مدیریتی را استنباط کرد؛ هرچند هیچ یک از این متفکران را نباید صاحب نظریه جوانگرایی به مفهوم امروزی آن معرفی نمود.
تجربه؛ سرمایه ای برای حکمرانی، نه امتیازی برای انحصار قدرت
در اندیشه اسلامی و تمدن ایرانی، تجربه همواره یکی از منابع مهم شناخت و تدبیر بوده است.
ابن مسکویه در «تجارب الامم» با بررسی تحولات تاریخی و تجربه حکومت ها، نشان داده است که شناخت سرگذشت جوامع و بررسی پیامد تصمیم های گذشتگان می تواند در فهم مسایل زمانه و جلوگیری از خطاها مؤثر باشد. اهمیت تجربه در این نگاه، فقط به مفهوم بالا رفتن سن یا طول مدت حضور در یک منصب نیست؛ بلکه در قدرت تحلیل، شناخت علل تحولات و استفاده از آموخته های گذشته است.
خواجه نظام الملک در «سیاستنامه» هم با عنایت به تجربه عملی حکومتداری، بر تدبیر امور، انتخاب کارگزاران، نظارت بر عملکرد آنان و ضرورت مشورت تاکید می کند. اثر او را میتوان نمونه ای از پیوند تجربه اجرایی با دانش سیاسی در سنت ایرانی ـ اسلامی دانست.
ابن خلدون در «مقدمه» هم با بررسی تحول دولت ها و تفاوت نسل های متوالی، نشان داده است که تغییر نسل ها با دگرگونی در روحیه، سبک زندگی، ارتباطات اجتماعی و توان سیاسی حکومت ها هم راه است. البته نظریه او درباره ی چرخه دولت و تحول عصبیت است، نه سفارش مستقیم به جوانگرایی مدیریتی؛ اما تحلیل او می تواند برای فهم اهمیت تغییرات نسلی در حکمرانی امروز مورد استفاده قرار گیرد.
در منابع روایی شیعه هم تجربه در کنار دانش، عاملی برای رشد عقل معرفی شده است. در «غررالحکم و دررالکلم» حکمت زیر به امام علی(ع) نسبت داده شده است:
«الْعَقْلُ غَرِیزَةٌ تَزِیدُ بِالْعِلْمِ وَالتَجَارِبِ»
عقل نیرویی درونی است که با دانش و تجربه بیشتر می شود.
این حکمت، با عنایت به ماهیت منبع، باید به عنوان سخنی منسوب به امام علی(ع) نقل شود. با این وجود، مضمون آن به روشنی بر اهمیت پیوند دانش و تجربه در رشد عقلانیت تاکید می کند.
از این منظر، تجربه زمانی پرارزش است که به قدرت تشخیص، تصمیم گیری بهتر و پیشبینی پیامدها منجر شود. تجربه ای که به انحصارطلبی، مقاومت در مقابل تغییر یا محروم کردن دیگران از فرصت رشد بینجامد، دیگر سرمایه ای برای حکمرانی نخواهد بود.
بنابراین، وظیفه مدیر باتجربه فقط حفظ جایگاه خود نیست؛ بلکه انتقال دانش، تربیت نیروهای جدید و فراهم کردن زمینه تداوم شایستگی در نسل بعد هم بخشی از مسئولیت اوست.
جوانگرایی؛ فرصت مسئولیت پذیری، نه امتیاز سنی
در منابع اسلامی، جوانی به عنوان دوره ای مهم برای تربیت، یادگیری، رشد و تشکیل شخصیت مورد توجه قرار گرفته است.
امیرالمؤمنین علی(ع) در نامه ۳۱ نهج البلاغه، در سفارش به فرزند خود می فرماید:
«إِنَمَا قَلْبُ الْحَدَثِ کَاْلأَرْضِ الْخَالِیَةِ، مَا أُلْقِیَ فِیهَا مِنْ شَیْءٍ قَبِلَتْهُ»
دل نوجوان و جوان همچون زمین آماده و کشت نشده است؛ هر بذری در آن افشانده شود، آنرا می پذیرد.
موضوع مستقیم این عبارت، اهمیت تربیت و اثرگذاری آموزش در دوران جوانی است. با این وجود، میتوان از آن یک نتیجه مدیریتی هم گرفت: تربیت نیروی انسانی شایسته و آماده برای مسئولیت های آینده باید از سالیان جوانی آغاز شود و به روزهای احتیاج به مدیر جدید موکول نگردد.
در سیره پیامبر اسلام(ص) هم نمونه ای روشن از اعتماد به ظرفیت جوانان دیده می شود. پیامبر(ص) اسامة بن زید را در سنین جوانی به فرماندهی سپاهی انتخاب کرد. گزارشات تاریخی، همچون گزارشات ابن سعد و ذهبی، به این انتصاب و اعتراض برخی افراد به جوانی او اشاره کرده اند. در بعضی گزارش ها سن اسامه هنگام این انتصاب هجده سال ذکر شده است.
این واقعه نشان داده است که جوانی به خودی خود مانع مسئولیت پذیری نیست و در صورت احراز صلاحیت، میتوان مسئولیت های مهم را به جوانان سپرد. البته این نمونه تاریخی را نباید به مفهوم بی نیازی از آموزش، تجربه یا ارزیابی صلاحیت دانست؛ بلکه پیام آن، ضرورت پرهیز از سن محوری در سنجش توانایی افراد است.
در همین زمینه، حکمت دیگری در منابع شرحی نهج البلاغه به امیرالمؤمنین(ع) نسبت داده شده است:
«إِذَا احْتَجْتَ إِلَی الْمَشُورَةِ فِی أَمْرٍ قَدْ طَرَأَ عَلَیْکَ فَاسْتَبْدِهِ بِبِدَایَةِ الشُبَانِ، فَإِنَهُمْ أَحَدُّ أَذْهَاناً وَأَسْرَعُ حَدْساً، ثُمَّ رُدَّهُ بَعْدَ ذَلِکَ إِلَی رَأْیِ الْکُهُولِ وَالشُیُوخِ لِیَسْتَعْقِبُوهُ وَیُحْسِنُوا الِاخْتِیَارَ لَهُ، فَإِنَّ تَجْرِبَتَهُمْ أَکْثَرُ».
مضمون سخن چنین است: هنگامی که با مسئله جدیدی مواجه شدی و به مشورت نیاز داشتی، ابتدا نظر جوانان را جویا شو؛ برای اینکه ذهنی تیزتر و دریافت سریع تری دارند. سپس موضوع را با میان سالان و بزرگان در بین بگذار با تجربه بیشتر، آنرا بررسی نمایند و انتخاب بهتری انجام دهند.
این عبارت در متن اصلی نهج البلاغه نیامده، بلکه ابن ابی الحدید آنرا در قسمت حکمت های منسوب به امام علی(ع) در «شرح نهج البلاغه» نقل کرده است. از این رو، باید با همین قید و بدون ادعای قطعیت سندی از آن بهره برد.
با وجود این ملاحظه، مضمون حکمت برای بحث حاضر قابل توجه است: جوانان می توانند در تشخیص مسایل جدید، عرضه ایده و نگاه نو ظرفیت داشته باشند و افراد باتجربه می توانند در ارزیابی پیامدها، سنجش واقع بینانه و انتخاب نهائی نقش آفرینی کنند.
این نگاه، نه به حذف تجربه می انجامد و نه به کنار گذاشتن جوانان؛ بلکه الگویی از همکاری و تکمیل ظرفیتهای نسل های مختلف را پیش روی ما قرار می دهد.
معیار اصلی در حکمرانی اسلامی؛ شایستگی، امانت و تخصص
در نگاه اسلامی، سن و سابقه به تنهایی معیار واگذاری مسئولیت نیستند. قرآن کریم در آیه ۵۵ سوره یوسف، از زبان حضرت یوسف(ع) می فرماید:
«إِنِّی حَفِیظٌ عَلِیمٌ»
من نگهبانی امین و آگاه هستم.
این عبارت، دو خصوصیت مهم برای پذیرش مسئولیت را کنار هم قرار می دهد: امانتداری و دانش. به بیان دیگر، برخورداری از تخصص بدون سلامت و امانت اخلاقی کافی نیست و تعهد اخلاقی هم بدون دانش و توانایی لازم، برای اداره مسئولیت کفایت نمی کند.
در آیه ۲۴۷ سوره بقره هم هنگامی که طالوت برای فرماندهی و زمامداری معرفی می شود، بر برخورداری او از دانش و توانایی تاکید شده است:
«إِنَّ اللَهَ اصْطَفَاهُ عَلَیْکُمْ وَزَادَهُ بَسْطَةً فِی الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ»
خداوند او را بر شما برگزیده و در دانش و توانایی جسمانی بر شما برتری داده است.
این آیه، در سیاق داستان طالوت، یکی از مستندهای مهم قرآنی درباره ی تقدم صلاحیت بر برخی معیارهای ظاهری و اجتماعی است.
از سوی دیگر، قرآن کریم در آیه ۵۸ سوره نساء می فرماید:
«إِنَّ اللَهَ یَأْمُرُکُمْ أَنْ تُؤَدُوا اْلأَمَانَاتِ إِلَی أَهْلِهَا»
خداوند به شما فرمان می دهد که امانت ها را به صاحبان شایسته آنها بسپارید.
در آیه ۱۳۵ همین سوره هم بر عدالت ورزی و ایستادگی برای حق، حتی در مقابل منافع شخصی و خانوادگی، تاکید شده است.
همچنین آیه ۳۸ سوره شوری، مشورت را از خصوصیت های جامعه مؤمنان معرفی می کند:
«وَأَمْرُهُمْ شُورَی بَیْنَهُمْ»
کارهای آنان با مشورت در میانشان به انجام می رسد.
این مجموعه آیات، چارچوبی روشن برای حکمرانی عرضه می دهد: مسئولیت باید به اهل آن سپرده شود، امانت و تخصص باید در کنار هم باشند، عدالت بر منافع شخصی و گروهی مقدم باشد و تصمیم گیری از مشورت و مشارکت بی نیاز نیست.
در نامه ۵۳ نهج البلاغه، عهدنامه مالک اشتر، هم امام علی(ع) درباره ی انتخاب کارگزاران می فرماید:
«ثُمَّ انْظُرْ فِی أُمُورِ عُمَّالِکَ، فَاسْتَعْمِلْهُمُ اخْتِبَاراً، وَلَا تُوَلِّهِمْ مُحَابَاةً وَأَثَرَةً … وَتَوَخَّ مِنْهُمْ أَهْلَ التَّجْرِبَةِ وَالْحَیَاءِ»
در کار کارگزارانت بیندیش و آنان را بعد از آزمودن به کار بگمار؛ نه از روی رابطه گرایی و امتیازدهی شخصی. و در بین آنان کسانی را برگزین که اهل تجربه و حیا باشند.
این بخش از عهدنامه، یکی از روشن ترین مبانی علوی برای مدیریت شایسته سالارانه است. در اینجا تجربه، در کنار حیا و سلامت اخلاقی قرار گرفته و انتخاب کارگزار هم به آزمون و ارزیابی مشروط شده است.
بنابراین، نه میتوان فقط به سبب جوانی فردی او را شایسته مدیریت دانست و نه فقط به سبب سابقه طولانی، مسئولیت را برای همیشه در اختیار او قرار داد. معیار اصلی، صلاحیت اثبات شده و عملکرد مسئولانه است.
از رقابت نسلی تا حکمرانی بین نسلی
مرور اندیشه های اسلامی و غربی نشان داده است که مسئله اصلی، انتخاب میان تجربه و جوانی نیست؛ بلکه طراحی سازوکاری است که در آن تجربه به دانش قابل انتقال تبدیل گردد و جوانی فرصت ظهور و اثبات شایستگی پیدا کند.
در این چارچوب، چند اصل برای حکمرانی امروز اهمیت دارد:
نخست؛ شایسته سالاری حقیقی.
انتخاب مدیران باید بر پایه دانش، تجربه متناسب، سلامت اخلاقی، توان اجرایی و کارنامه عملکردی باشد. سن، سابقه و تعلقات سیاسی یا سازمانی هیچ کدام نباید به تنهایی معیار انتصاب باشند.
دوم؛ جانشین پروری و تربیت مدیران آینده.
نظام مدیریتی نباید زمانی به فکر یافتن نیروی جایگزین بیفتد که مدیران فعلی از مسئولیت کنار رفته اند. تربیت نیروهای جوان، واگذاری مسئولیت های متناسب و فراهم کردن فرصت تجربه اندوزی باید از پیش در ساختار مدیریت پیشبینی شود.
سوم؛ انتقال تجربه بجای انحصار تجربه.
مدیران باتجربه باید به انتقال دانش و تربیت نیروهای بعدی کمک کنند. استفاده از آنان در جایگاه های مشورتی، آموزشی و نظارتی می تواند از اتلاف سرمایه انسانی جلوگیری کند؛ البته این نقش ها هم باید با مسئولیت و ارزیابی مشخص همراه باشند.
چهارم؛ میدان دادن حقیقی به جوانان.
جوان گرایی نباید به حضور نمادین چند چهره جوان در چارچوب های رسمی محدود شود. جوانان شایسته باید در پروسه تصمیم سازی و تصمیم گیری، متناسب با توانایی خود، مسئولیت حقیقی بر عهده بگیرند و امکان ارزیابی عملکردشان فراهم باشد.
پنجم؛ ارزیابی مستمر و پاسخگویی.
هیچ مدیری، صرف نظر از سن و سابقه، نباید از ارزیابی عملکرد مصون باشد. استمرار مسئولیت باید به نتایج، میزان تحقق اهداف، سلامت اداری و پاسخگویی وابسته باشد.
این اصول با رویکرد های جدید حکمرانی هم هماهنگی دارد. سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) در گزارش «حکمرانی برای جوانان، اعتماد و عدالت بین نسلی» در سال ۲۰۲۰، بر مشارکت جوانان در تصمیم گیری، توجه به منافع نسل های آینده و تقویت اعتماد عمومی تاکید کرده است. این گزارش نشان داده است که مشارکت نسل جوان فقط موضوعی جمعیتی یا شعاری نیست، بلکه باکیفیت حکمرانی و پایداری تصمیم های عمومی ارتباط دارد.
نتیجه؛ تجربه باید چراغ راه نسل جدید باشد، نه مانع حرکت آن
در نهایت، حکمرانی کارآمد به مدیران باتجربه و نیروهای جوان، هر دو نیاز دارد. تجربه بدون نوآوری امکان دارد به تکرار الگوهای ناکارآمد بینجامد و جوانی بدون دانش، تربیت و تجربه کافی هم می تواند به تصمیم های شتابزده منجر شود.
اندیشه اسلامی با تاکید بر امانت، علم، عدالت، مشورت و تجربه، زمینه ای مناسب برای تشکیل الگویی از حکمرانی شایسته سالارانه فراهم می آورد. در اندیشه سیاسی غرب هم از افلاطون و ارسطو تا وبر و راولز، هر یک به گونه ای بر دانش، صلاحیت، خیر عمومی و مسئولیت در مقابل نسل های آینده تاکید شده است.
البته نباید از این منابع، نظریه ای آماده و یکسان درباره ی جوانگرایی استخراج کرد؛ آن چه میتوان عرضه داد، یک جمع بندی و الگوی تطبیقی متناسب با نیازهای امروز است.
کشور نه به جنگ نسل ها نیاز دارد و نه به تثبیت انحصار مدیریت در یک نسل. آن چه لازم است، پیوند خرد و تجربه گذشتگان با دانش، خلاقیت و انگیزه نسل جدید است.
تجربه باید به سرمایه نسل آینده تبدیل گردد، جوانگرایی باید به فرصت حقیقی مسئولیت پذیری بینجامد و شایسته سالاری باید معیار نهائی انتخاب و استمرار مدیران باشد. این همان معنای حکمرانی بین نسلی است.
منابع و مآخذ الف) منابع دینی و اسلامی
۱. قرآن کریم: سوره بقره، آیه ۲۴۷؛ سوره نساء، آیات ۵۸ و ۱۳۵؛ سوره یوسف، آیات ۲۲ و ۵۵؛ سوره شوری، آیه ۳۸.
۲. شریف رضی، محمد بن حسین، نهج البلاغه، نامه ۳۱ و نامه ۵۳.
۳. آمدی، عبدالواحد بن محمد، غررالحکم و دررالکلم، حکمت منسوب به امام علی(ع): «العقل غریزة تزید بالعلم والتجارب»، شماره ۱۷۱۷ در شماره گذاری مورد استناد.
۴. ابن ابی الحدید، عبدالحمید بن هبةالله، شرح نهج البلاغه، جلد ۲۰، بخش حکمت های منسوب به امیرالمؤمنین(ع)، حکمت مربوط به مشورت با جوانان؛ در شماره گذاری نسخه بررسی شده، حکمت ۸۶۶. شماره صفحه باید با چاپ مورد استفاده تطبیق داده شود.
۵. ابن سعد، محمد بن سعد، الطبقات الکبری، ترجمه اسامة بن زید، گزارش فرماندهی سپاه.
۶. ذهبی، شمس الدین، سیر أعلام النبلاء، ترجمه اسامة بن زید، گزارش انتصاب او به فرماندهی سپاه.
۷. ابن مسکویه، احمد بن محمد، تجارب الامم؛ هم تهذیب الاخلاق و تطهیرالأعراق.
۸. خواجه نظام الملک، حسن بن علی، سیاستنامه.
۹. ابن خلدون، عبدالرحمن، المقدمة، مباحث عصبیت، دولت و تحول نسل ها.
۱۰. فارابی، ابونصر، آراء اهل المدینة الفاضلة.
۱۱. خواجه نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، اخلاق ناصری، بخش سیاست مدن.
۱۲. نائینی، محمدحسین، تنبیه الامة و تنزیه الملة.
ب) منابع فلسفه سیاسی غرب
۱۳. Plato، Republic، Books VI–VII.
۱۴. Aristotle، Politics، Book III.
۱۵. Weber، Max، Economy and Society، sections on bureaucracy and rational-legal authority.
۱۶. Rawls، John، A Theory of Justice، §۴۴، “The Problem of Justice between Generations”.
ج) منابع سیاست گذاری و حکمرانی معاصر
۱۷. OECD، Governance for Youth، Trust and Intergenerational Justice: Fit for All Generations?، OECD Publishing، ۲۰۲۰.
منبع: qawem.ir
این مطلب را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان قائم در مورد این مطلب