همنشینی سعدی با حکمت علوی راز سلوک پیوسته در آینه شعر و احادیث
به گزارش قائم، در روزگاری که موفقیت یک شبه و تغییر ناگهانی به شعار رسانه های اجتماعی بدل شده، ادبیات فارسی و حکمت علوی یک نسخه متفاوت پیش روی مخاطب می گذارند: نیکی را کم آغاز کن، اما رها نکن.
مبلغ – سرویس هنرو فرهنگ: در صفحه اول خیلی از دفترهای مشق قدیمی، یک جمله آشنا با خط خوش خودنمایی می کرد: «رهرو آن است که آهسته و پیوسته رود». این عبارت به ظاهر ساده، سال ها در حاشیه ذهن ما ماند، اما امروز با شتاب زندگی دیجیتال باردیگر به متن برگشته است. کافی است چند دقیقه در رسانه های اجتماعی بچرخید که با وعده های تغییر هفت روزه، رژیم ده روزه، ترک عادت بد در سه شب و برنامه معنوی چهل دقیقه ای برای رسیدن به حال خوب مواجه شوید. پیام مشترک همه این محتواها اینست که انسان باید ناگهان دگرگون شود و اگر نشد، پس مشکل از اراده اوست. نتیجه این نگاه، خستگی روحی، احساس شکست، و موجی از جوزدگی های کوتاه است که مثل آتش کاه زبانه می کشد و خاموش می شود. درست در همین نقطه است که همنشینی سعدی با حکمت علوی معنا پیدا می کند؛ یک هم صدایی عمیق میان ادبیات تربیتی فارسی و میراث حدیثی شیعه که استمرار را نه یک سفارش اخلاقی معمولی، بلکه ستون فقرات سلوک و تربیت معرفی می کند.
سعدی را بسیاری شاعر لطافت و پند می شناسند، اما سعدی در کنار بلاغت، یک مربی اجتماعی تمام عیار است. او با روایت کوتاه، تمثیل روشن و ضربه اخلاقی دقیق، مخاطب را تکان می دهد. در گلستان، بارها با موقعیت هایی رو به رو می شویم که در آن سعدی از عجله، تندروی، و شتاب در داوری یا عمل، پرده برمی دارد. روح کلی این حکایت ها یک نکته است: انسان اگر می خواهد به مقصد برسد باید ظرفیت مسیر را رعایت کند. همین روح، در حکمت علوی هم ریشه دارد. امیرالمومنین علی مقابل السلام در نهج البلاغه، مداومت را معیار امید می دانند و هشدار می دهند که کار بزرگ بدون توان استمرار، بیشتر به نمایش شبیه است تا رشد. در زبان امروز، می توان گفت امام مقابل السلام نسبت به رفتارهای نمایشی و شوآف معنوی و اخلاقی هشدار می دهند؛ همان رفتاری که فرد چند روزی با شور زیاد آغاز می کند، عکس و استوری می گذارد، اما کمی بعد همه چیز رها می شود و حتی اصل کار هم برایش تلخ می گردد.
این هم نشینی سعدی و حکمت علوی، فقط یک بازی ادبی یا تطبیق ذوقی نیست. اگر در لایه زیرین سخن سعدی دقت نماییم، او یک مسئله روان شناختی را با زبان هنر بیان می کند: انسان با فشار زیاد خسته می شود و با ادامه آرام ایجاد می شود. این همان چیزی است که در سنت دینی شیعه نیز با تعبیرهای دقیق آمده است. در روایات متعدد، محبوب ترین عمل نزد خداوند عملی معرفی شده که بنده بر آن مداومت کند، هرچند اندک باشد. این گزاره، بر خلاف تصور رایج، واقع بینی و طراحی مسیر است؛ یعنی انسان به جای این که با بسته های سنگین و برنامه های غیرقابل اجرا به خود حمله کند، باید کاری کوچک اما دقیق را بشکل روزانه در زندگی جا بدهد.
به زبان ادبی، سعدی استاد نشان دادن همین جا دادن است. او مخاطب را با یک تمثیل یا حکایت به جایی می رساند که خودش تصمیم بگیرد رفتار کوچک اما واقعی را انتخاب نماید. خیلی از مخاطبان معاصر وقتی در رابطه با تربیت دینی یا اخلاقی می شنوند، تصور می کنند باید ناگهان از همین هفته هیچ گاه غیبت نکنند یا از این ماه هر روز یک جزء قرآن بخوانند. اما تجربه عمومی نشان میدهد چنین تصمیم هایی در اکثر موارد عمر کوتاهی دارند. سعدی اگر امروز میان ما بود، احیانا به جای نسخه های سنگین، پیشنهادهای ریز اما پایدار می داد: اگر زبانت تند است، فقط چند ثانیه پیش از حرف زدن مکث کن. اگر در نماز حواست پرت می شود، فقط تکبیره الاحرام را با تانی بگو. اگر رابطه ات با پدر و مادر سرد شده، هر روز یک پیام کوتاه حال پرسی بفرست. این ها همان گامهای خرد و استواری هستند که رهرو را به مقصد می رسانند.
در میدان زندگی امروز، نمونه ها فراوان است. موج هایی که در رسانه های اجتماعی راه می افتد، اغلب مبتنی بر هیجان کوتاه است. یک چالش کتاب خوانی، یک دوره فشرده خودسازی، یک برنامه تند ورزشی، یا یک موج کمک رسانی که گاهی تا مرز رقابت نمایشی پیش می رود. در نگاه دینی، اصل خیرخواهی و حرکت بسمت رشد پرارزش است، اما لطمه آنجاست که برنامه بر مبنای هیجان زودگذر طراحی شود نه بر مبنای استمرار. حکمت علوی دقیقا اینجا وارد می شود؛ امام علی مقابل السلام امید را به عمل اندک اما پایدار گره می زنند، چون می دانند انسان با مداومت، هویت می سازد. وقتی هویت ساخته شد، رفتار دیگر نیازمند فشار و تقلا نیست. کسی که هر روز سه دقیقه قرآن می خواند، کم کم خودش را مانوس با قرآن می بیند. کسی که هفته ای یک مرتبه به خویشاوندان سر می زند، خودش را اهل صله رحم می شناسد. کسی که روزی یک مرتبه مراقب کلامش است، به مرور اهل مراقبه می شود.
اگر سعدی را کنار نهج البلاغه بنشانیم، به یک نکته مهم می رسیم: ادب فارسی در خیلی از موارد، زبان عمومی همان حکمت دینی است. سعدی از قرآن و حدیث اثر پذیرفته، اما مهم تر اینست که او توانسته پیام را به خانه ها ببرد. وقتی در ادبیات ما گفته می شود «اندک اندک جمع گردد وانگهی دریا شود»، این فقط یک بیت خوش آهنگ نیست؛ یک نقشه راه است برای هر کسی که زیر فشار زندگی مدرن دنبال معنویت می گردد اما از تکالیف سنگین می ترسد. امروز خیلی از جوانان، میان کار، درس، ترافیک، نگرانی اقتصادی و هجوم خبرهای تلخ، احساس می کنند دیگر توان بندگی ندارند. آنها گاهی با یک کلیپ کوتاه از یک سخنران، ناگهان شوق پیدا می کنند و برنامه ای سنگین می چینند. یک هفته بعد، زیر بار همان برنامه فرسوده می شوند و همه چیز را کنار می گذارند. سعدی و حکمت علوی در کنار هم می گویند راه دیگری هم هست: برنامه ات را کوچک کن تا بتوانی حفظش کنی.
در این میان، نقش تمثیل ها و مثل های فارسی خیلی تعیین کننده است. مثل هایی مانند «قطره قطره جمع گردد وانگهی دریا شود»، حافظه جمعی جامعه را از راه ادبیات غنی کرده اند. این تمثیل ها در کنار احادیثی که مداومت را محبوب خدا معرفی می کنند، یک چارچوب مشترک می سازند: تربیت و سلوک، مسابقه سرعت نیست؛ مسابقه دوام است. حتی در نگاه عرفانی و اخلاقی نیز همین معنا دیده می شود. خیلی از اهل معرفت می گویند حال های معنوی می آیند و می روند، اما آن چه انسان را می سازد، مقام است؛ یعنی ثبات یک رفتار پسندیده در زیست روزمره. مقام بدون استمرار شکل نمی گیرد.
امروز وقتی در رابطه با ادبیات آیینی صحبت می شود، ذهن برخی فقط بسمت مرثیه و مدح می رود. اما ادبیات آیینی در معنای گسترده، شامل هر زبانی است که اخلاق دینی را در چارچوب هنر به جان مخاطب بنشاند. سعدی با آنکه شاعر آیینی به مفهوم مدیحه سرا نیست، در تربیت اخلاقی دینی سهمی عظیم دارد؛ چونکه ادب و اخلاق را به کوچه و بازار آورده است. در روزگاری که نوجوان ما با زبان شتاب زده رسانه های اجتماعی خو گرفته، بازگشت به این میراث می تواند یک نوع سواد رسانه ای اخلاقی هم بوجود آورد. سعدی به مخاطب یاد می دهد که از افراط و تفریط دوری کند، با یک خطا ناامید نشود و با یک موفقیت گرفتار غرور نگردد.
این همان منطق علوی است که انسان را به میانه روی و اعتدال فرامی خواند و با حقیقت های روز هم خوانی عجیبی دارد. امروز در حوزه سلامت روان، در رابطه با اثر عادت های کوچک بر کاهش اضطراب و افزایش تاب آوری خیلی گفته می شود. خیلی از روان شناسان سفارش می کنند به جای برنامه های پرحجم، یک روتین کوتاه روزانه بسازید: پنج دقیقه تنفس آرام، ده دقیقه پیاده روی، یک یادداشت کوتاه شکرگزاری. این سفارش ها اگر با ادبیات دینی پیوند بخورد، تبدیل به یک برنامه زیست مومنانه می شود. بطورمثال به جای این که کسی تصمیم بگیرد هر شب یک ساعت عبادت کند و پس از چند روز خسته شود، می تواند هر شب پیش از خواب دو دقیقه استغفار بگوید و آنرا پایدار نگه دارد. یا به جای این که بگوید از فردا هیچ گاه عصبانی نمی شوم، تصمیم بگیرد هر بار پیش از واکنش، فقط یک مکث کوتاه کند. همین مکث کوتاه، اگر تکرار شود، به مرور مهار خشم را در انسان تقویت می کند.
همین منطق در تربیت خانوادگی نیز کارآمد است. پدر و مادری که می خواهند فرزندشان اهل ادب و نماز و مسئولیت باشد، اگر همه چیز را یکجا بخواهند، فرزند را دلزده می کنند. اما اگر یک رفتار کوچک را انتخاب کنند و آنرا هر روز با مهر تکرار نمایند، نتیجه ماندگار می شود. سعدی در حکایت هایش بارها نشان میدهد که تربیت با نصیحت بلند و تکرار ملال آور محقق نمی شود؛ تربیت با تجربه های کوتاه، پیوسته و همراه با کرامت شکل می گیرد. این همان چیزی است که از حکمت علوی نیز برمی آید: امید به کار کوچک اما پایدار؛ برای اینکه عمل اندک و مستمر، نخست تبدیل به عادت و سپس تبدیل به شاکله شخصیتی می شود.
در فضای عمومی امروز هم نشانه های نیاز به این حکمت آشکار است. خیلی از چهره های موفق، ناخواسته به همین اصل اشاره می کنند: تمرین روزانه، نظم های کوچک و استمرار حتی در ایام بی حوصلگی. مردم هم این نگاه را می پسندند چون با حقیقت های زندگی سازگار است. این اقبال نشان میدهد جامعه تشنه یک روایت واقع گرا از رشد اخلاقی و معنوی است. ادبیات آیینی اگر بخواهد اثرگذار بماند، باید این روایت را با تأکید بر منابع خاندان و میراث ادبی اصیل بازتولید کند. نهج البلاغه و کلام سعدی هر دو ظرفیت این بازتولید را دارند، چون هر دو ناظر به توان واقعی انسان سخن می گویند، نه بر پایه خیالبافی و آرمان های دست نیافتنی.
در همین چارچوب، بازخوانی حکمت «رهرو آن است که آهسته و پیوسته رود»، تنها یادآوری یک بیت کهن نیست؛ گشودن افقی روشن بسمت سبک زندگی مومنانه در عصر شتاب است. معنای آهسته رفتن، سستی نیست؛ بلکه شتاب زدگی نداشتن و رعایت اندازه توان است. معنای پیوسته رفتن نیز رها نکردن مسیر به بهانه خستگی های موقت است. سعدی با زبان تمثیل این حقیقت را در ذهن می نشاند و حکمت علوی با زبان معرفت، آنرا به عنوان یک قاعده ایمانی تثبیت می کند. وقتی این دو در کنار هم خوانده شوند، آموزه های اخلاقی از حالت شعار خارج می شوند و به یک مهارت کاربردی برای خانه، مدرسه، هیأت و فضای رسانه ای تبدیل می گردند.
این مطلب را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان قائم در مورد این مطلب