جهاد اکبر فقط جنگ با نفس نیست غیبت و پرگویی چه نسبتی با این حدیث دارند؟
به گزارش قائم، جهاد اکبر در فرهنگ دینی تنها به مفهوم مبارزه ای درونی و کلی با نفس نیست؛ خیلی از رفتارهای روزمره انسان، از غیبت و پرگویی گرفته تا کنترل خواسته های نفسانی و حفظ عفت، می تواند در همین میدان معنا پیدا کند. پیامبر اکرم(ص) بعد از بازگشت گروهی از رزمندگان، جهاد با نفس را «جهاد اکبر» خواند؛ روایتی که در رابطه با متن، منبع و چگونگی ارتباط آن با اخلاق و خودسازی، دیدگاه های مختلفی مطرح گردیده است.
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، پیامبر اکرم(ص) بعد از بازگشت گروهی از رزمندگان از میدان نبرد، به آنان یادآوری کرد که هنوز جهادی بزرگ تر در انتظارشان است؛ جهادی که میدان آن نه در مقابل دشمن بیرونی، بلکه در درون انسان و در رویارویی با نفس شکل می گیرد.
«جهاد اکبر» یکی از شناخته شده ترین مفاهیم اخلاقی در فرهنگ اسلامی است؛ تعبیری که بارها در مباحث مربوط به تهذیب نفس، خودسازی و تربیت اخلاقی مورد استناد قرار گرفته است. در عین حال، پرسش هایی در رابطه با متن دقیق این روایت، مأخذ نقل آن و تفسیر عالمان دینی از مضمونش مطرح است.
ابتدا متن حدیث و منبع روایی آن بررسی می شود و سپس ابعاد اخلاقی و تفسیری آن مورد توجه قرار می گیرد.
متن حدیث جهاد اکبر
إنَّ رسولَ اللهِ صلّی ا... مقابل وآله بَعَثَ سَرِیَّةً، فَلَمّا رَجَعوا قالَ: مَرْحَباً بِقَومٍ قَضَوُا الجِهادَ الأصْغَرَ وبَقِیَ عَلَیهِمُ الجِهادُ الأکْبَرُ. قیلَ: یا رسولَ اللهِ، وما الجِهادُ الأکبَرُ؟ قالَ: جِهادُ النَّفْسِ. وقالَ مقابل السلام: أفْضَلُ الجِهادِ مَن جاهَدَ نَفْسَهُ الَّتی بَینَ جَنْبَیهِ.
ترجمه: پیامبر اکرم(ص) گروهی را برای انجام مأموریتی نظامی اعزام کرد. هنگامی که آنان بازگشتند، فرمود: «خوش آمدند مردمی که جهاد کوچک تر را به پایان رساندند، اما جهاد بزرگ تر همچنان بر عهده آنان باقی است.» پرسیدند: ای رسول خدا، جهاد بزرگ تر چیست؟ فرمود: «جهاد با نفس.» همینطور فرمود: «برترین جهاد، مبارزه کسی با نفسی است که در بین دو پهلوی او قرار دارد.»
این روایت در کتاب «معانی الأخبار» شیخ صدوق، با سلسله سندی از امام علی(ع) نقل شده است. نشانی دقیق آن، صفحه ۱۶۰، حدیث نخست است.
روایتی با همین مضمون از امام صادق(ع) نیز نقل شده است. امام خمینی(ره) هم اولین حدیث کتاب «چهل حدیث» را به مبحث جهاد با نفس مختص کرده است.
شرح و تبیین حدیث
۱. ماجرای بازگشت رزمندگان
روایت به بازگشت گروهی از نیروهای نظامی از یک «سریه» اشاره دارد. سریه به دسته ای نظامی گفته می شد که پیامبر اکرم(ص) آنان را برای انجام مأموریتی مشخص اعزام می کرد.
پیام اصلی این سخن آن است که خاتمه یافتن نبرد در میدان بیرونی، به معنای پایان مسئولیت انسان نیست؛ برای اینکه مبارزه ای دیگر همچنان ادامه دارد و تا واپسین لحظه زندگی همراه انسان خواهد بود.
۲. چرا جهاد با نفس «اکبر» نامیده شده است؟
برخی شارحان، دشواری و اهمیت بیشتر مبارزه با نفس را دلیل اطلاق عنوان «جهاد اکبر» بر آن دانسته اند. از این منظر، امکان دارد انسان در نبرد با دشمن بیرونی شکست بخورد، اما این شکست از دید قرآن لزوماً به معنای ناکامی نیست؛ در مقابل، مغلوب شدن در مقابل نفس، به معنای تسلیم شدن در مقابل شیطان است.
از سوی دیگر، جهاد بیرونی نیز می تواند نتیجه و ثمره پیروزی انسان در مبارزه با نفس باشد. بنابراین، به کارگیری واژه «اصغر» در این حدیث جنبه مقایسه ای دارد و نباید آنرا به معنای کم ارزش شمردن جهاد در میدان نبرد دانست.
۳. مقصود از نفس چیست و چرا باید با آن مبارزه کرد؟
در این بحث، منظور از نفس، «نفس اماره» است؛ همان بُعدی از وجود انسان که او را به طرف بدی ها و خواسته های نادرست سوق می دهد.
مبارزه با این بخش از وجود انسان، گسترده ترین عرصه جهاد درونی به حساب می آید. برمبنای آن چه در منابع فقهی و اخلاقی آمده، این مبارزه محدود به دوره یا موقعیتی خاص نیست و تا واپسین روزهای عمر ادامه می یابد.
۴. ارتباط جهاد اکبر با رفتارهای اخلاقی
مفهوم جهاد اکبر صرفا یک تعبیر کلی و انتزاعی نیست و روایات دیگر، ابعاد عملی آنرا روشن تر می کنند.
امام علی(ع) برترین جهاد را رویارویی با خواهش های نفسانی و دور ساختن نفس از دلبستگی به لذت های دنیوی معرفی کرده است. امام باقر(ع) نیز مجاهده با هوای نفس را جهادی می داند که هیچ مبارزه ای با آن برابری نمی کند.
بر مبنای این آموزه ها، رفتارهایی همچون رعایت عفت، پرهیز از پرگویی و خودداری از غیبت را نیز می توان از جلوه های جهاد اکبر دانست.
در واقع، این رفتارها به مهار نفس در سه عرصه زبان، شهوت و تمایلات نفسانی مربوط می شوند. البته تعبیرهایی مانند «سلاح اخلاق» یا «تسخیر کره زمین با اخلاق»، برداشت و گسترش مفهومی نویسنده از این آموزه هاست و در متن اصلی حدیث وجود ندارد. عبارت صریح روایت، «جهاد النفس» است.
۵. تفسیر امام خمینی از جهاد با نفس
امام خمینی(ره) در کتاب «چهل حدیث»، جهاد با نفس را از دیدگاه اهل سلوک و اخلاق، منشاء سعادت و شقاوت انسان و زیربنای رسیدن به مراتب معنوی معرفی می کند.
او در این بحث اخطار می دهد که ناکامی در مبارزه با نفس می تواند انسان را به ورطه هلاکت بکشاند و حتی از برخورداری از شفاعت محروم کند.
بررسی سند حدیث و اختلاف دیدگاه ها
در منابع اهل سنت نیز روایت هایی با مضمون مشابه در رابطه با جهاد با نفس نقل شده است. از جمله، حکایتی از جابر بن عبدا... که در آن مبارزه با هوای نفس، جهاد اکبر معرفی می شود؛ در عین حال، ابن حجر راویان این روایت را ضعیف ارزیابی کرده است.
ابن تیمیه نیز عبارت مشهور «از جهاد اصغر بازگشتیم و به جهاد اکبر رسیدیم» را بدون اصل و مستند معتبر دانسته است.
در برخی فتواها نیز این دغدغه طرح شده که مبادا نقل چنین تعبیری سبب کوچک شمردن جهاد در راه خدا شود. در عین حال، روایت شیعی یاد شده در این گزارش، از مسیر و سند جداگانه ای نقل شده است.
از این رو، در نقل خبری این حدیث، ارجاع روشن به مأخذ آن، یعنی «معانی الأخبار»، صفحه ۱۶۰، اهمیت دارد. همینطور اگر گزارش برای مخاطبان عمومی یا بین المذاهبی تهیه می شود، اشاره ای کوتاه و دقیق به اختلاف دیدگاه ها می تواند به روشن شدن ابعاد مبحث کمک نماید.
جهاد اکبر؛ مبارزه ای که از درون شروع می شود
حدیث جهاد اکبر، توجه انسان را از میدان نبرد بیرونی به عرصه مبارزه با خویشتن معطوف می کند. بر طبق این آموزه، پیروزی در میدان بیرونی زمانی کامل تر می شود که انسان بتواند نفس خویش را نیز مهار کند.
خودداری از غیبت و پرگویی، حفظ عفت و کنترل خواهش های نفسانی، نمونه هایی از همین مبارزه روزمره اند؛ نبردی که میدان آن زندگی عادی انسان است.
این حدیث به دنبال کم اهمیت جلوه دادن جهاد بیرونی نیست، بلکه بر این نکته تاکید دارد که ریشه پیروزی پایدار را باید در غلبه انسان بر نفس خویش جست وجو کرد.
این مطلب را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان قائم در مورد این مطلب